فصلنامه سیاست

فصلنامه سیاست

تأملاتی در مفهوم ارته (اشه) ایران باستان در پرتو هستی‌شناسی و انسان‌شناسی فلسفۀ ایرانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران
2 دانشجوی دکتری دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران
چکیده
به‌منظور توصیف و فهم مفهوم «ارته»(arta) به‌عنوان یکی از مبانی اساسی فلسفۀ سیاسی ایران باستان در کنار آرمان‌شهر و شاه آرمانی، به‌نظر می‌رسد نظریه‌های جدید «علم سیاست» که مبتنی بر رویکردهای طبیعی و پوزیتیویستی و عینیت‌گرا هستند، چندان وافی به مقصود نباشند. به همین سبب در پژوهش حاضر بر آنیم که با ورود به ساحت «فلسفۀ سیاسی» و طرح مبانی هستی‌شناسی و انسان‌شناسی «فلسفۀ ایرانی»، به سیاست از چشم‌اندازی هستی‌شناسانه، فیلسوفانه، ژرف‌اندیشانهو حقیقت‌جویانه نظر افکنیم. ضرورت کار در جایی برجسته‌تر می‌شود که توجه داشته باشیم که چه‌بسا به‌طور مشخص و بی‌واسطه سخنی از مفاهیم اساسی اندیشۀ سیاسی ایران باستان مورد بحث نباشد، اما بی‌تردید همچنان در پس ذهن و ضمیر انسان و اندیشۀ ایرانی تداوم چنین موضوعاتی را شاهدیم؛ البته در شرایطی که گرد تحریفات و آداب و رسومات زمینه‌ای و گردوغبار تاریخی شفافیت و حقیقت آنها را پوشانده است. به‌طور خاص در پژوهش پیش رو در پی پاسخگویی به این پرسش هستیم که چه معنا، فهم و برداشتی از ایده و باوری تحت عنوان ارته یا اشه و به‌تبع آن مفهوم «خویشکاری» در اندیشۀ سیاسی ایران باستان مطرح بوده است؟ مفروض ما در طول مقاله این است که معنای حقیقی اشه در چارچوب تفکر معنوی ایرانی و در ساحتی هستی‌شناختی و با توجه به مبانی انسان‌شناختی و فرجام‌شناختی فلسفۀ ایرانی قابل درک بوده و از تقلیل آن به ساحتی تاریخی، عینی و مادی که مؤید نوعی ساختار و سلسله‌مراتب عینی و بیرونیِ متصلب و تغییرناپذیر اجتماعی و سیاسی است، باید برحذر بود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

arta

نویسندگان English

habib fazely 1
majid sarvand 2
1 tehran
2 tehran university
چکیده English

aبه منظور توصیف و فهم مفهوم «ارته»(arta) به عنوان یکی از مبانی اساسی فلسفۀ سیاسی ایران باستان در کنار آرمانشهر و شاه آرمانی، به نظر می رسد نظریه های جدید «علم سیاست» که مبتنی بر رویکردهای طبیعی و پوزیتیویستی و عینیت گرا می باشند، چندان وافی به مقصود نباشند. به همین جهت در پژوهش حاضر برآنیم تا با ورود به ساحت «فلسفه سیاسی» و طرح مبانی هستی شناسی و انسان شناسی «فلسفه ایرانی»، به سیاست از چشم اندازی هستی شناسانه، فیلسوفانه، ژرف اندیشانه و حقیقت جویانه نظر افکنیم. ضرورت کار در جایی برجسته تر می گردد که توجه داشته باشیم که چه بسا به طور مشخص و بی واسطه سخنی از مفاهیم اساسی اندیشه سیاسی ایران باستان مورد بحث نباشد، اما بی تردید همچنان در پس ذهن و ضمیر انسان و اندیشه ایرانی تداوم چنین موضوعاتی را شاهد هستیم؛ البته در شرایطی که گرد تحریفات و آداب و رسومات زمینه ای و گرد و غبار تاریخی شفافیت و حقیقت آن ها را پوشانده است. به طور خاص در پژوهش پیش رو در پی پاسخ به این سوال هستیم که چه معنا، فهم و برداشتی از ایده و باوری تحت عنوان ارته یا اشه و به تبع آن مفهوم «خویشکاری» در اندیشه سیاسی ایران باستان مطرح بوده است؟ مفروض ما در طول مقاله این است که معنای حقیقی اشه در چارچوب تفکر معنوی ایرانی و در ساحتی هستی شناختی و با توجه به مبانی انسان شناختی و فرجام شناختی فلسفه ایرانی قابل درک بوده و از تقلیل آن به ساحتی تاریخی، عینی و مادّی که مؤید نوعی ساختار و سلسله مراتب عینی و بیرونیِ متصلّب و تغییر ناپذیر اجتماعی و سیاسی است، باید بر حذر بود.

کلیدواژه‌ها English

ارته
فلسفه(سیاسی) ایرانی
هستی شناسی
انسان شناسی
خویشکاری
خورنه
حق
  1. نهج‌البلاغه، ترجمۀ شهیدی.

    1. اذکائی، پرویز (1387). ماتیکان فلسفی (بیست گفتار دربارۀ حکمت و عرفان)، همدان: مادستان.
    2. اسلامی، روح‌الله (1394). حکومت مندی ایرانشهری، تداوم تکنولوژی‌های قدرت در ایران، مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد.
    3. اشتراوس، لئو (1387). فلسفۀ سیاسی چیست؟، ترجمۀ فرهنگ رجایی، چ سوم، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
    4. اصیل، حجت‌الله (1393). آرمان‌شهر در اندیشۀ ایرانی، چ سوم، تهران: نشر نی.
    5. امام، سید محمدکاظم (1353). فلسفه در ایران باستان و مبانی حکمت‌الاشراق و افکار و آثار و تاریخچۀ زندگانی سهروردی، تهران: انتشارات بنیاد نیکوکاری نوریانی.
    6. بشیریه، حسین (1393). اندیشه‌های مارکسیستی(تاریخ اندیشه‌های سیاسی قرن بیستم)، ج 1، چ دوازدهم، تهران: نشر نی.
    7. پیادۀ کوهسار، ابوالقاسم (1386). «بررسی تطبیقی «ریته» و «اشه» در هند و ایران باستان»، پژوهشنامۀ ادیان، دورۀ 1،2، پاییز و زمستان: 89-59.
    8. دوشن گیمن (1381). زرتشت و جهان غرب، ترجمۀ مسعود رجب‌نیا، چ سوم، تهران: مروارید.
    9. رستم‌وندی، تقی (1388). اندیشۀ ایرانشهری در عصر اسلامی، تهران: امیرکبیر.
    10. رضایی راد، محمد (1389). مبانی اندیشۀ سیاسی در خرد مزدایی، چ دوم، تهران: طرح نو.
    11. رضی، هاشم (1380). حکمت خسروانی (حکمت اشراق و عرفان از زرتشت تا سهروردی)،چ دوم، تهران: بهجت.
    12. سهروردی، شهاب‌الدین (1380). مجموعه مصنفات، تصحیح و مقدمۀ هانری کربن، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.
    13. صفی‌زاده، فاروق (1393). سیر تحول عرفان در ایران باستان، تهران: سازمان چاپ و انتشارات ایران جام.
    14. طباطبایی، محمدحسین؛ و هانری کربن (1385). شیعه (مذاکرات و مکاتبات پروفسور هانری کربن و علامه طباطبایی)، چ پنجم، تهران: مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفه.
    15. عالم، عبدالرحمن (1391). تاریخ فلسفۀ سیاسی غرب (عصر جدید و سدۀ نوزدهم)، چ پانزدهم، تهران: انتشارات وزارت امور خارجه.
    16. فدایی مهربانی، مهدی (1388). پیدایی اندیشۀ سیاسی عرفانی در ایران (از عزیز نسفی تا صدرالدین شیرازی)، تهران: نشر نی (نسخۀ الکترونیکی فیدیبو).
    17. ---------------- (1394). چه باشد آنچه خوانندش سیاست؟، تهران: فلات.
    18. کربن، هانری (1387). ابن‌سینا و تمثیل عرفانی، ترجمۀ انشاءالله رحمتی، تهران: جامی.
    19. --------- (1390). اسلام در سرزمین ایران، ترجمۀ رضا کوهکن، ج 2، تهران: مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفه.
    20. --------- (1392[الف]). تاریخ فلسفۀ اسلامی، ترجمۀ جواد طباطبائی، تهران: مینوی خرد.
    21. --------- (1392[ب]). فلسفۀ ایرانی و فلسفۀ تطبیقی، ترجمۀ جواد طباطبائی، مینوی خرد.
    22. ---------- (1393). روابط حکمت اشراق و فلسفۀ ایران باستان، گزارش احمد فردید و عبدالحمید گلشن، چ چهارم، تهران: مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران.
    23. مجتبایی، فتح‌الله (1352). شهر زیبای افلاطون و شاهی آرمانی در ایران باستان، تهران: انتشارات انجمن فرهنگ ایران باستان.
    24. معین، محمد (1326). مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
    25. معینی علمداری، جهانگیر (1392). نظریه‌های جدید در سیاست (اثبات‌گرایی و فرا‌اثبات‌گرایی)، چ چهارم، تهران: سمت.
    26. منوچهری، عباس (1393). «دانش و پژوهش در علوم سیاسی»، رهیافت و روش در علوم سیاسی، به اهتمام عباس منوچهری، چ ششم، تهران: سمت.
    27. میلر، دیوید (1390). فلسفۀ‌ سیاسی، ترجمۀ بهمن دارالشفایی، چ دوم، تهران: ماهی.
    28. نصر، سید حسین (1360). سه حکیم مسلمان، ترجمۀ احمد آرام، چ چهارم، تهران: امیرکبیر.
    29. ----------- (1385). معرفت و معنویت، ترجمۀ انشاءالله رحمتی، چ سوم، تهران: دفتر پژوهش و نشر سهروردی.
    30. ثبوت، اکبر (1385). «نظریۀ تشکیک در وجود در حکمت ایران باستان و فلسفۀ اسلامی»، اطلاعات حکمت و معرفت، ش 2، فروردین: 43-32.

     

     

دوره 49، شماره 3
پاییز 1398
صفحه 725-744

  • تاریخ دریافت 02 مرداد 1397
  • تاریخ بازنگری 19 شهریور 1397
  • تاریخ پذیرش 19 شهریور 1397