ظرفیت شناسی مردم سالاری دینی در اندیشۀ متفکران اهل سنت

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه مطالعات علوم سیاسی و انقلاب اسلامی پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی

چکیده

یکی از مصادیق حکومت اسلامی، مردم‌سالاری دینی، با تکیه بر عناصر کلیدی دین اسلام و مردم است. مردم‌سالاری دینی با قرار گرفتن در مظروف اندیشه‌های متصور شیعه و سنی، قابلیت شکل‌پذیری‌های مختلفی دارد. در ایران، بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، یکی از اشکال آن طرح و محقق شده است و می‌تواند الهام‌بخش همگرایی امت مسلمان در راستای زمینه‌سازی تشکیل «امت واحدة اسلام» باشد. چنانچه مؤلفه‌های اصلی تحقق مردم‌سالاری دینی را در مقولاتی نظیر حاکمیت، مردم، پیوند دین و سیاست، عقل، رهبری و عدالت بدانیم، می‌توانیم با بازشناسی اندیشةه متفکران اهل سنت، عناصر اصلی حکومت اسلامی را شناسایی کنیم و به بررسی این موضوع بپردازیم که اندیشة سیاسی اندیشمندان اهل تسنن قابلیت تحقق‌بخشی تشکیل حکومت اسلامی بر مبنای مدل مردم‌سالاری دینی جهت تبدیل‌شدن به الگو را دارد. سؤال این مقاله عبارت است از اینکه: «آیا با تکیه بر اندیشة سیاسی اهل تسنن امکان استخراج الگوهای مختلف مردم‌سالاری دینی وجود دارد؟» فرضیة مورد نظر آن است که «در اندیشة سیاسی اندیشمندان اهل تسنن ظرفیت‌های اولیه جهت تدوین الگوی مردم‌سالاری دینی وجود دارد». این تحقیق از نوع تحقیقات کیفی و با روش توصیفی- تحلیلی است. نوع تحلیل این مقاله، درون‌متنی بر اساس نمونه‌هایی از معاصران اهل تسنن است. روش گردآوری مطالب، مطالعة کتابخانه‌ای است.

کلیدواژه‌ها


  1. اخوان کاظمی، مسعود(1385) «جایگاه و نقش رهبری در مردم‌سالاری دینی و مقایسه آن با دموکراسی غربی» در همایش ملی مردم‌سالاری دینی ج1.تهران: دفتر نشر معارف.
  2. امرایی، حمزه (1383) انقلاب اسلامی ایران و جنبش‌ها ی اسلامی معاصر. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی ایران.
  3. بیانات 17/6/90 و 26/6/90 و 14/3/90 و 13/10/79 و 12/9/79 و 10/17/60 و 12/5/68 و 10/17/60 (www.leader.ir)
  4. الباﻗﻼﻧﻲ، اﻟﻘﺎﺿﻲ اﺑﻲ ﺑﻜﺮ ﻣﺤﻤﺪﺑﻦ اﻟﻄﻴﺐ(1414) ﺗﻤﻬﻴﺪ اﻻواﺋﻞ و ﺗﻠﺨـﻴﺺ اﻟـﺪﻻﺋﻞ، ﺗﺤﻘﻴـﻖ: اﻟﺸـﻴﺦ العماداﻟﺪﻳﻦ اﺣﻤﺪ ﺣﻴﺪر، ﺑﻴﺮوت: مؤﺳﺴﺔ اﻟﻜﺘﺐ اﻟﺜﻘﺎﻓﻴﺔ، اﻟﻄﺒﻌﺔ اﻟﺮاﺑﻌﺔ.
  5. البنا، حسن (1992) مجموعه رسائل الامام الشهید حسن البنا. قاهره: دارالتوزیع و النشر الاسلامیه.
  6. جدعان، فهمی (1978) اسس التقدم عند مفکری للااسلام.قاهره:دارالشرق
  7. حسینی، سید رضا (1390) «الگوی مردم‌سالاری دینی و نسبت آن با بیداری اسلامی» جستارهای سیاسی معاصر. شماره2.
  8. حلبی، علی اصغر (1362) «ابوالاعلی مودودی، ابوحنیفه و ابویوسف» در تاریخ فلسفه در اسلام. به کوشش م.م. شریف، ترجمه زیر نظر نصرالله پورجوادی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.جلد دوم.
  9. حیدر ابراهیم على(1943) التیارات الاسلامیة و قضیة الدیمقراطیة. بیروت: مرکز دراسات الوحدة العربیة.
  10. رضایی، هوشنگ و بهروز یدالله پور (1390) «محمد شحرور» اندیشه سیاسی متفکران مسلمان. جلد 18. به اهتمام علی اکبر علیخانی و همکاران. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
  11. روزبهان خنجی، فضل الله (1362) سلوک ملوک. ترجمه:محد علی موحد، تهران: انتشارات خوارزمی.
  12. زهری، خالد (1391) «بررسی تطبیقی خلافت در فقه سیاسی اهل سنت با نظریه ولایت فقیه از نگاه شیعه» فروغ وحدت. ترجمه: حامد جمالی.شماره27
  13. سید قطب(1373) عدالت اجتماعی در اسلام. ترجمه: سید‌ها دی خسروشاهی و محمد علی گرامی، تهران: چاپخانه سوره.
  14. سید قطب(2001) الاسلام العالمی و الاسلام. قاهره: دارالشروق.
  15. سید قطب(بی تا) معالم فی الطریق. بی جا:منبر التوحید و الجهاد.
  16. سید قطب(1953) در اساتالاسلامیه. قاهره: مکتبه لجنه الشباب المسلم.
  17. سیدقطب(1360) مقابلةاسلامباسرمایه داریوتفسیرآیاتربا. ترجمه و اقتباس سید محمد رادمنش، تهران: بنیا د علوم اسلامی.
  18. الشاوی، توفیق محمد(1993) فقه الشوری و الاستشار. مصر: دارالوفا.
  19. الشاوی، توفیق محمد(1995) الشوری اعلی مراتب الدمیقراطیه. قاهره: دارالزهرا للاعلام العربی.
  20. شلتوت، محمود(بی تا) الاسلام عقیده و شریعه. قاهره: دارالقلم.
  21. صدیقی، کلیم(1375) مسائل نهضتهای اسلامی. ترجمه: سید‌ها دی خسرو شاهی. تهران: انتشارات اطلاعات.
  22. طیبی، بسام (1385) اسلام ودموکراسی در جهان عرب. تهران: مرکز تحقیقات دانشگاه امام صادق(علیه السلام).
  23. عالم، عبدالرحمن(1388) بنیادهای علم سیاست. تهران: نشر نی.
  24. عبدالمطلب، عبدالله(1388) «بسترهای مردم‌سالاری دینی در ایران و برخی از کشورهای اسلامی» در مجموعه مقالات دومین همایش مردم‌سالاری دینی در رویکردی تطبیقی و کاربردی، جلد دوم، تهران:دفتر نشر معارف.
  25. عشماوی، محمد سعید (1382) اسلام گرایی یا اسلام. ترجمه: امیر رضایی، تهران: نشر قصیده سرا.
  26. علیخانی، علی اکبر (1390) «حسن حنفی» در اندیشه سیاسی متفکران مسلمان. جلد 17. به اهتمام علی اکبر علیخانی و همکاران. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی
  27. عنایت، حمید(1380) اندیشهسیاسیدراسلاممعاصر، ترجمة بهاءالدین خرمشاهی، تهران: انتشارات خوارزمی.
  28. العواء، محمدسلیم(1424) النظامالسیاسیفیالاسلام، دمشق: دارالفکر.
  29. عیوضی، محمد رحیم (1389) «مقایسه مردم‌سالاری دینی و لیبرال دموکراسی» راهبرد یاس. شماره 21.
  30. فوزی، یحیی(1389) «گونه شناسی فکری جنبشهای اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی و امنیتی آن در جهان اسلام» فصلنامه مطالعات راهبردی. شماره50.
  31. فیرحی، داوود (1382) نظام سیاسی دولت در اسلام. تهران: سمت.
  32. فیرحی، داوود (1388) «توفیق محمد الشاوی و نظریه عمومی شوری در اسلام» فصلنامه سیاست. شماره 1
  33. القرضاوی، یوسف(1380) توبه. ترجمه: احمد نعمتی، تهران: نشر امان.
  34. القرضاوی، یوسف(1419) من فقه الدوله فی الاسلام:(مکانتها، طبیعتها، موقفها من الدیقراطیه، المراه و غیر المسلمین) القاهره: دارالشرق.
  35. کربلایی پازوکی، علی (1388) «آسیب شناسی نظام مردم‌سالاری دینی(بر اساس قرآن و نهج البلاغه)» در مجموعه مقالات دومین همایش مردم‌سالاری دینی در رویکردی تطبیقی و کاربردی، جلد دوم، نشر معارف.
  36. مالکی، محمد و ستار عودی(1390) «محمد عماره» در اندیشه سیاسی متفکران مسلمان. جلد 17. به اهتمام علی اکبر علیخانی و همکاران. پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
  37. م‍اوردی‌، ع‍ل‍ی‌ب‍ن‌م‍ح‍م‍د(1422) الاح‍ک‍ام‌ال‍س‍ل‍طان‍ی‍ه‌و ال‍ولای‍ات‌ال‍دی‍ن‍ی‍ه‌. ب‍غ‍داد: ال‍م‍ج‍م‍ع‌ال‍ع‍ل‍م‍ی‌.
  38. مرادی، مجید(1381) «نظریه دولت در اندیشه سیاسی حسن البنا» مجله علوم سیاسی. شماره 19
  39. مشکات، محمد (1385) «مبانی مردم‌سالاری دینی» در همایش ملی مردم‌سالاری دینی ج1.تهران: دفتر نشر معارف.
  40. مودودی، ابوالاعلی (1354) برنامه انقلاب اسلامی. ترجمه غلامرضا سعیدی، بی جا.
  41. مودودی، ابوالاعلی (1354) تفکر سیاسی در صدر اسلام از دیدگاه اهل تسنن.
  42. مودودی، ابوالاعلی (1359) نظام سیاسی در اسلام. ترجمه: علی رفیعی، قم: دارالعلم.
  43. مودودی، ابوالاعلی (1405) خلافت و ملوکیت. ترجمه: خلیل احمد حامدی، تهران: بیان.
  44. مودودی، ابوالاعلی (بی تا) القانون الاسلامی و طرق تنفیذه فی باکستان. بی جا: دارالفکر.
  45. مورگان، کنت(1344) اسلام صراط مستقیم. ترجمه: امین بحرالعلومی، نشر حقیقت.
  46. 46.      میر احمدی، منصور (1388) نظریه مردم‌سالاری دینی، مفهوم، مبانی و الگوی نظام سیاسی. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
  47. میر علی، محمد علی(1391) « نظریه اطاعت از حاکم جائر در فقه سیاسی اهل سنت» فصلنامه حکومت اسلامی. شماره65
  48. میراحمدی، منصور(1384) « سکولاریسم اسلامی و مبانی معرفت شناختی آن» مجله علوم سیاسی. شماره 32.
  49. وصفی، محمدرضا (1387) نومعتزلیان، تهران: نگاه معاصر.
  50. هاشمی، سید طه (1382) اسلام و دموکراسی. تهران: زیبا.