مؤلفه‌های سازندۀ فرهنگ سیاسی شایسته در سپهر سیاست‌ورزی امام علی (ع)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد علوم سیاسی دانشکدۀ معارف اسلامی و علوم سیاسی دانشگاه امام صادق (ع)

2 دانشجوی دکتری دانشکدۀ معارف اسلامی و علوم سیاسی دانشگاه امام صادق (ع)

چکیده

در واکاوی تقابل دو ساحت فرهنگی در دوران حکومتی امام علی (ع)، یک طرف فرهنگ عمومی و به‌تبع آن فرهنگ سیاسی جاهلیت است که ریشه‌های آن در باطن برخی از مسلمانان صدر اسلام باقی مانده و در دورۀ خلفای پیش از امیرالمؤمنین (ع) بازتولید شده و طرف دیگر این منازعه، فرهنگ سیاسی شایسته و بایسته از منظر امیرالمؤمنین (ع) قرار دارد که با دو رکن "علم‌آموزی" و "اراده‌سازی" شناخته می‌شود. در پاسخ به این پرسش اصلی که امام علی (ع) چه تصویری از فرهنگ سیاسی اسلامی ارائه داده‌اند، می‌توان گفت که ایشان درصدد توجه‌بخشی به ساحت تعقل و ملزومات معرفتی آن و تقویت اراده و بایسته‌های ایمانی‌اش بودند و متقابلاً پاکسازی جامعه از فرهنگ سیاسی جاهلیت (که اقتضائات خاص خود را داشته و مانع حرکت سیاسی مطلوب قلمداد می‌شده است) را ضروری می‌دانستند. بنابراین امام با توجه به اهمیت و جایگاه فرهنگ در کنش سیاسی، اصلاحاتی ریشه‌ای و دامنه‌دار را در صحنۀ فرهنگ سیاسی پی‌ریزی کردند تا جهت رفتار سیاسی مسلمانان را به سمت مطلوب پیش برند. در این مقاله از روش توصیفی-تحلیلی برای رهنمون شدن به ابعاد سازندۀ فرهنگ سیاسی برگزیده در سیاستگذاری‌های امام (ع) استفاده شده و با ذکر دوگانه‌های مفهومی متضاد از ابعاد این دو فرهنگ سیاسی تشریح شده است.

کلیدواژه‌ها


الف) فارسی و عربی

  1. آقاجمال خوانساری، محمدبن حسین (1366). شرح آقاجمال خوانساری بر غررالحکم و دررالکلم، چ چهارم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  2. ابن أبی الحدید، عبدالحمید بن هبه الله‏ (1404). شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید، چ اول، قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی.
  3. ابن‌أثیر، علی بن محمد (بی‌تا). الکامل فی التاریخ، بیروت: دار صادر، ج 3.
  4. ابن‌میثم بحرانی، میثم بن علی (1375). ترجمۀ شرح نهج‌البلاغه، ترجمۀ قربانعلی محمدی مقدم، چ اول، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
  5. امانی، محمدعلی (1392). سنن جاهلی عرب و روش برخورد قرآن کریم، چ اول، تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
  6. بدیع، برتران (1376). فرهنگ و سیاست، ترجمۀ احمد نقیب‌زاده، تهران: دادگستر.
  7. بلاذری، احمدبن یحیی (بی‌تا). أنساب الأشراف، بیروت: مؤسسۀ أعلمی للمطبوعات، ج 2.
  8. تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد (1410ق). غرر الحکم و درر الکلم، چ دوم، قم: دارالکتاب الاسلامی.
  9. جودکی، حجت‌الله (1380). «قاعدین»، دانشنامۀ امام علی (ع)، زیر نظر علی‌اکبر رشاد، چ اول، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی، ج 9.

10. دینوری، احمد بن داوود (1373). الاخبار الطوال، قم: الشریف الرضی.

11. شریف الرضى، محمد بن حسین‏ (1378). نهج‌البلاغه، ترجمۀ شهیدی، چ چهاردهم، تهران: شرکت انتشارات علمی فرهنگی.

12. عالم، عبدالرحمن (1386). بنیادهای علم سیاست، چ هفدهم، تهران: نشر نی.

13. قیصری، نورالله؛ شکوری، ابوالفضل (1381). «فرهنگ سیاسی: پژوهشی در ساختار و تحولات نظری یک مفهوم»، نامۀ مفید، ش 32.

14. مدرسی، هادی (1431ق). أخلاقیات الامام علی أمیرالمؤمنین علیه السلام، بیروت: دارالعلوم.

15. مطهری، مرتضی (1378). مجموعۀ آثار، تهران: صدرا.

16. مغنیه، محمدجواد (1358). فی ظلال نهج‌البلاغه، چ سوم، بیروت: دارالعلم الملایین.

17. مفید، محمد بن محمد (1376). الارشاد، تهران: کتابفروشی اسلامیه.

18. نصر بن مزاحم (1404ق). وقعة صفین، قم: مکتبة آیة‌الله العظمی المرعشی النجفی.

19. هاشمى خویى، میرزا حبیب‌الله؛ حسن‌زاده آملى، حسن؛ کمرهاى، محمدباقر (1400ق). منهاج البراعة فی شرح نهج‌البلاغة، چ چهارم، تهران: مکتبة الإسلامیة.

20. هیوود، اندرو (1392). سیاست، ترجمۀ عبدالرحمن عالم، چاپ سوم، تهران: نشر نی.

21. یعقوبی، احمد بن اسحاق (بی‌تا). تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، جلد دوم.

ب) خارجی

1- Almond A, Gabriel (1956). “Comparative political Systems”, The Journal of Politics, vol 18, No 3.

2- Almond A, Gabriel; Verba, Sidney (1963). The Civic Culture: Political Attitudes and Democracy in Five Nations, Sage Publications.

3- Gendzel, Glen (1997). “Political Culture: Genealogy of a Concept”, Journal of Interdisciplinary History.

4- Ruttan, Vernon W (1989). “What Happened to Political Development?”, Economic Development Center, University of Minnesota.

5- Wilson w, Richard (2000). “The Many Voices of Political culture: Assessing Different Approaches”, World Politics ,52