جایگاه رهبری جامعه در حکومت اسلامی در رسائل دینی 1342-1357

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه حقوق عمومی دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران

2 کارشناسی‌ارشد گروه تاریخ ایران اسلامی دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران

چکیده

براساس اسناد تاریخی از جمله رسائل حکومت اسلامی، اندیشمندان و فقهای اسلامی در زمینۀ حکومت، حاکمیت، دولت، رابطۀ دولت با شهروندان، نظامات اقتصادی، سیاسی، اداری و مدیریتی حکومت و در رأس آنها مسئلۀ رهبری جامعه و حکومت اسلامی نظریه‌پردازی کرده­اند. مهم‌ترین پرسش مطروحه در این خصوص این است که در این آثار برای رهبری نظام اسلامی چه الگو و قالبی طراحی شده است؟ براساس نتایج تحقیق که به روش تحلیلی – تاریخی و همبستگی انجام گرفت، گذشته از محوریت شورای مسلمین که ریشه در تاریخ صدر اسلام دارد، ولایت انتصابی فقیه و حتی موضوع شورای فقاهت و مجلس افتاء، همه قالب­هایی برای طرح و مدیریت مسئلۀ رهبری در آثار متفکران این سال­ها بوده است. بر این اساس هرچند قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در سال 1358 و توسط اعضای مجلس خبرگان قانون اساسی تهیه و تصویب شد، مطالعات رسائل حکومت اسلامی گواه است که پس‌زمینه‌های فکری و بستر نظری قانون اساسی و رهبری نظام از سابقه‌ای دیرین برخوردار است. ازاین‌رو نظام جمهوری اسلامی مبتنی بر این نظریات، به‌عنوان گفتمانی اصیل ریشه در سال­های قبل از پیروزی انقلاب داشته است.

کلیدواژه‌ها


  1. ج.م (1357). ابعاد حکومت اسلامی، قم: نشر صالح.
  2. امیرصادقی، ناصرالدین (بی‌تا). حکومت علوی، جمهوری اسلامی، بی­جا: بی­نا.
  3.  نام مقاله ؟؟؟انتقام (نشریۀ داخلی حوزۀ علمیۀ قم)، به کوشش سید هادی خسروشاهی، تهران: کلبۀ اشراق، 1379.
  4. بشیریه، حسین (1376). تاریخ اندیشۀ سیاسی قرن بیستم، تهران: نشر نی.
  5. نام مقاله ؟؟؟(1379) بعثت نشریۀ داخلی حوزۀ علمیۀ قم، به کوشش سید هادی خسروشاهی، تهران: کلبۀ اشراق.
  6. بنی­صدر، ابوالحسن (بی‌تا). اصول پایه و ضابطه­های حکومت اسلامی، بی­جا: بی­نا.
  7. تهرانی، علی (بی‌تا). طرح کلی نظام اسلامی، مشهد: چاپخانۀ خراسان.
  8. ------- (بی‌تا). طرح کلی نظام اسلامی، با پیشگفتاری از حمیدعنایت، چ چهارم بی­جا: حکمت.
  9. ------- (بی‌تا). مدینۀ فاضله در اسلام، مشهد: کتابفروشی جعفری.
  10. جعفریان، رسول (1385). جریان­ها و سازمان­های مذهبی- سیاسی ایران، چ ششم، قم: مؤلف.
  11. ------- (1386). جریان­ها و سازمان­های مذهبی- سیاسی ایران، چ هفتم، قم: مؤلف.
  12. ------- (1384). رسائل سیاسی-اسلامی دوره پهلوی، ج 1و2، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  13. -------، رسائل سیاسی-اسلامی دورۀ پهلوی، ج 3 (قابل دسترسی در سایت 4shared.com).
  14. حسینی­زاده، محمدعلی (1385). اسلام سیاسی در ایران، قم: دانشگاه مفید.
  15. خمینی، روح­الله (1390). ولایت فقیه (حکومت اسلامی)، چ بیست‌وچهارم، تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
  16. دارابی، علی (1389). جریان­شناسی سیاسی در ایران، چ ششم، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
  17. روحانی، سید حمید (1390). نهضت امام خمینی (ره)، ج4، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
  18. روحانی، سید محمدصادق (1357). نظام حکومت در اسلام، چ سوم، بی­جا: نشر مکتبه امام صادق (ع).
  19. سعید، حسن (1399). حکومت از دیدگاه قرآن و عترت، بی­جا: فدک.
  20. شریعتی، علی (1357). امت و امامت، بی­جا: قلم.
  21. صاحب­الزمانی، ناصرالدین (1345). دیباچه­ای بر رهبری، تهران: مؤسسۀ مطبوعاتی عطایی.
  22. صدر، سید محمدباقر (بی‌تا). سرچشمه­های قدرت در حکومت اسلامی، ترجمۀ اکبر ثبوت، تهران: روزبه.
  23. صدری طباطبایی نائینی، سید محمد (1378). راهنمای مطبوعات ایران، ج 1و2، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  24. طائی حسنلوئی، سلیمان (1386). امام خمینی و جریان‌های حوزۀ علمیۀ قم در دهۀ 40و50، قم: مرکز نشر هاجر.
  25.  طباطبایی، سید محمدحسین و دیگران (1341). بحثی دربارۀ مرجعیت و روحانیت، چ دوم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
  26. طباطبایی، سید جواد (1382). درآمدی فلسفی بر تاریخ اندیشۀ سیاسی در ایران، تهران: کویر.
  27. عباسی، رمضان، مختصر توضیحی در چگونگی حکومت اسلامی و رژیم شاهنشاهی و پاسخ به بعضی از سؤالات، بی­جا: بی­نا، بی­تا.
  28. عمید زنجانی، عباسعلی؛ موسی‌زاده، ابراهیم (1388). بایسته­های فقه سیاسی، تهران: مجد.
  29. عمید زنجانی، عباسعلی (1389). دانشنامۀ فقه سیاسی، ج 1، تدوین و تنظیم: ابراهیم موسی­زاده، تهران: دانشگاه تهران.
  30. غفوری، علی (1349). نظامات اجتماعی در اسلام، تهران: حسینۀ ارشاد.
  31. فارسی، جلال­الدین (1349). انقلاب تکاملی اسلام، تهران: آسیا.
  32. -------- (بی‌تا). تکامل مبارزۀ ملی، بی­جا: بی­نا.
  33. فهرست کتاب‌های چاپی فارسی از آغاز تا آخر سال 1345 (1352). زیر نظر احسان یارشاطر، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 2 جلد.
  34. قادری، حاتم (1387). اندیشۀ سیاسی در اسلام و ایران، چ نهم، تهران: سمت.
  35. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (مصوب سال 1358 با اصلاحات 1368) (1380)، چ ششم، تهران: ریاست جمهوی.
  36. قلمداران، حیدرعلی (بی‌تا). حکومت در اسلام، بی­جا: کتابفروشی اسلامی.
  37. کتابشناسی موضوعی ایران سال­های43-48 (1352). زیر نظر احسان یارشاطر، به کوشش حسین بنی­آدم، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
  38. کدیور، محسن (1376). نظریه­های دولت در فقه شیعه، تهران: نشر نی.
  39. گرامی، محمدعلی (بی‌تا). نگاهی به سیستم سیاسی اسلام، تهران: کانون نشر پژوهش­های اسلامی.
  40. مرادی، علی‌اصغر؛ اباصلت فروتن (1389). واژه­نامۀ فقه سیاسی، قم: مرکز فقهی ائمۀ اطهار(ع).
  41. مشکینی، علی (1357). حکومت جمهوری اسلامی، تهران: یاسر.
  42. مظفریان، منوچهر (1354). رهبری و مدیریت در اسلام، تهران: مطبوعاتی هدف.
  43. مفتی­زاده، احمد (بی‌تا). بحثی کوتاه دربارۀ حکومت اسلامی، بی­جا: بی­نا.
  44. مکارم شیرازی، ناصر (بی‌تا). بررسی فشرده­ای پیرامون طرح حکومت اسلامی، قم: مطبوعاتی هدف.
  45. مودودی، ابوالاعلی (بی‌تا). برنامۀ انقلاب اسلامی، ترجمۀ غلامرضا سعیدی، قم: شفق.
  46. موسوی زنجانی، سید ابوالفضل (1350). نظام اجتماعی اسلام بضمیمۀ بردگی، آزادی در اسلام، بلای ربا، قم: دارالتبلیغ اسلامی.
  47. -------------------- (1342). «نظام اجتماعی اسلامی»، سالنامۀ مکتب تشیع، ش 5.
  48. نایینی، شیخ محمدحسین (1378). تنبیه الامه و تنزیه الامه، با توضیحات و مقدمۀ محمود طالقانی، چ نهم، تهران: سهامی انتشار.
  49. -------- (1385). تنبیه الامه و تنزیه الامه، با مقدمه و تصحیح و شرح روح­الله حسینیان، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  50. نوروز مرادی، کورش (1382). راهنمای مطبوعات اسلامی، قم: دلیل ما.
  51. نوری، یحیی (1357). اسلام و عقاید و آراء بشری یا جاهلیت و اسلام، چ هشتم، تهران: مجمع معارف اسلامی.
-            ------- (بی‌تا). حکومت اسلامی و تحلیلی از نهضت حاضر، بی­جا: مجتمع معارف اسلامی.

-            ------- (1344). سیستم حکومت اسلامی، بی­جا: فراهانی.

-            نوری علاء، اسماعیل (1357). جامعه­شناسی سیاسی تشیع اثنی‌عشری، چ اول، تهران: ققنوس.

-            وشنوی، قوام‌الدین (بی‌تا). وظیفۀ مردم در زمان غیبت، قم: مؤسسۀ احیاء و نشر میراث اسلامی.