بهائیان و رضاشاه؛ از تعامل تا گسترش سازمانی (در دورۀ پهلوی اول)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 مربی گروه معارف اسلامی دانشگاه محقق اردبیلی و دانشجوی دکتری مطالعلات انقلاب اسلامی دانشگاه معارف اسلامی

2 استادیار گروه انقلاب اسلامی دانشگاه معارف اسلامی

چکیده

پژوهش در خصوص ظهور رضاخان در عرصۀ سیاسی و متعاقب آن گسترش فعالیت بهائیت در ایران، که به‌عنوان دو موضوع متداخل در تاریخ سیاسی ایران مطرح است، می‌تواند در مسیر مطالعۀ سیاست‌های استعماری انگلستان، راهگشای مناسبی در سیر مطالعاتی کارکرد جریان بهائیت در ایران باشد. این پژوهش با هدف بازنمایی نقش بهائیان در به قدرت رسیدن رضاخان و روند فعالیت‌های این فرقه در زمان رضاشاه انجام گرفته است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد انگلستان،پس از انقلاب 1917م روسیه، پایان جنگ جهانی اول و شکست قرارداد 1919م، به‌منظور گسترش نقش خود در ایران، سناریویی را با کمک عوامل خود و از جمله بهائیان به اجرا درآورد که کمترین نتیجۀ آن، اسارت پنجاه‌وسه‌سالۀ فرهنگ و سیاست ایران در دست سلسلۀ پهلوی بود. همچنین نتایج  نشان داد که بهائیان چه قبل و چه بعد از کودتای سوم اسفند 1299، بازیگران فعالی بوده‌اند که از این خوان گستردۀ انگلستان در ایران بهره‌ها بردند و عرصۀ فرهنگ، سیاست و دیانت جامعۀ ایرانی را اسیر کینه‌ها، حسادت‌ها و مأموریت‌های استعماری خود ساختند.

کلیدواژه‌ها


  1. آدمیت، فریدون (1323). امیرکبیر و ایران، تهران: بنگاه آذر.
  2. آشتیانی‌زاده محمد‌رضا (1370). «سوابق رضاخان و کودتای سوم حوت 1299»، فصلنامۀ ‌تاریخ معاصر ایران، کتاب سوم.
  3. اصغری، حسین (1395). «فرهنگ دوران پهلوی در قبضه بهائیان»، هفته‌نامۀ پنجره، 269.
  4. افراسیابی، بهرام (1366). بهائیت به روایت تاریخ، تهران: پرستش.
  5. اللهیاری، احمد (1387). بهائیان در عصر پهلوی‌ها، تهران: دفتر پژوهش‌های مؤسسۀ کیهان.
  6. ایوانف میخائیل س (1356). تاریخ نوین ایران، ترجمۀ هوشنگ تیزابی و حسن قائم‌پناهی، تهران: اسلوج.
  7. بی‌نام (1389). «بازشناسی شبکه اقتصادی تشکیلات بهائیت»، ماهنامۀ خبری ـ تحلیلی شفافیت، 2(13).
  8. پرسمان دانشجویی (بی‌تا). بهائیت را بهتر بشناسیم، سایت الکترونیکی پرسمان دانشجویی.
  9. حسن لو، امیرعلی (1386). «بهائیت در سایۀ استعمار»، فصلنامۀ مشرق موعود، 4.
  10. حسینیان روح‌الله (1386) «بهائیت، رژیم پهلوی و مواضع علما»، فصلنامۀ مطالعات تاریخی، 17.
  11. حقانی، موسی (1381). «کودتای مارک‌دار»، ماهنامۀ زمانه، 5 و 6 .
  12. ________ (1395). رضاخان پول‌هایش را در کدام کشور سرمایه‌گذاری کرده بود (مصاحبه)، مشرق نیوز، 30 شهریور.
  13. حق‌پرست، کریم (1388). «بهائیت: مائدۀ آسمانی یا زائدۀ استعماری»، کتاب نقد، ص 53- 52.
  14. حقیقت‌جو، علی (1386). بهائیت آن‌گونه که هست، تهران: جام جم.
  15. __________ (1386). «بهائیت و رژیم پهلوی»، نشریۀ ایام، انتشارات مؤسسۀ جام‌جم، 29.
  16. __________ (1388). «پیوند عمیق و همه‌جانبۀ بهائیت با رژیم پهلوی»، فصلنامۀ تاریخ معاصر ایران، 50.
  17. خیراندیش، عبدالرسول؛ ذاکری، سکینه (1394). «وقایع تنگک و تنگستان ساحلی در نخستین ماه‌های جنگ جهانی اول؛ نقض بی‌طرفی ایران و شکل‌گیری مقاومت‌های مردمی»، دوفصلنامۀ پژوهشنامۀ تاریخ‌های محلی ایران، 2(6) .
  18. جواهری، میکائیل (1393). بهائیت پاد جنبشِ تجدید حیات ملت ایران، تهران: مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  19. جهانگیری، آرش (1387). «بابیت و بهائیت؛ نمای دور، نمای نزدیک»، فصلنامۀ تاریخ معاصر ایران، ص 47 و 48 .
  20. دزفولی، علی (1385). بازتاب، داستان یک مدرسه بهایی، روزنامۀ کیهان، ش ۱۸۶۵۷.
  21. دولت‌آبادی، صدیقه (1377). نامه‌ها، نوشته‌ها و یادها، به کوشش افسانه نجم‌آبادی و مهدخت صنعتی، شیکاگو، انتشارات نگرش و نگارش زن.
  22. دولت‌آبادی، یحیی (1361). حیات یحیی، ج 4، تهران: فردوسی.
  23. ذوالفقاری، ابراهیم (1386). قصۀ هویدا، تهران: مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  24. روحانی سید حمیدرضا؛ و اورنگ، فرشاد (1388). «همکاری بهائیان با مؤسسات وابسته به انگلیس در ایران»، فصلنامۀ تاریخ معاصر ایران، 49 .
  25. زاهد زاهدانی، سعید (1381). بهائیت در ایران، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  26. سدیدالسلطنه (کبابی)، محمدعلی‌خان (1342). بندرعباس و خلیج‌فارس اعلام الناس فی احوال بندرعباس، تصحیح و مقدمۀ احمد اقتداری به کوشش علی ستایش، تهران: کتابخانۀ ابن‌سینا.
  27. سلطان‌زاده رضا (بی‌تا). سیری در کتاب‌های بهائیان، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  28. شهبازی، عبدالله (1379). زرسالاران یهودی و پارسی استعمار بریتانیا و ایران: آریستوکراسی و غرب جدید، تهران: مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  29. _________ (1385). ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، خاطرات ارتشبد سابق حسین فردوست، تهران: مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  30. _________ (1387). «کانون‌های استعماری و بهایی‌گری»، ماهنامۀ موعود، 92.
  31. شهسواری، ثریا (1387). اسناد فعالیت بهائیان در دورۀ محمدرضاشاه، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  32. شیخ‌الاسلامی، پری (1351). زن در ایران و جهان، تهران: چاپخانۀ مازگرافیک.
  33. صادقی، مریم (1392). واکاوی در لجنه، نقش بهائیان در پیدایش و استمرار رژیم پهلوی، تهران: کیهان.
  34. فاضل مازندرانی، اسدالله (بی‌تا). اسرار الاثار، ج 9، تهران: مؤسسۀ ملی مطبوعات امری.
  35. فراشبندی، علی‌مراد (1365). جنوب ایران در مبارزات ضد استعماری، تهران: شرکت سهامی انتشار.
  36. فیضی، محمدعلی (128 بدیع). حیات حضرت عبدالبهاء و حوادث دورۀ میثاق، تهران: مؤسسۀ ملی مطبوعات امری.
  37. کتیرایی، محمود (1355). فراماسونری در ایران، از آغاز تا تشکیل لژ بیداری ایران، تهران: اقبال.
  38. کدی، نیکی (1381). ایران دوران قاجار و برآمدن رضاخان، ترجمۀ مهدی حقیقت‌خواه، تهران: ققنوس.
  39. مجد، محمدقلی (1389). از قاجار به پهلوی، ترجمۀ جمعی از مترجمان، تهران: مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  40. محمدی، منوچهر (1381). «انگلیس پشت پرده»، ماهنامۀ زمانه، 3 و 4 .
  41. مرسل‌وند، حسن (1376). زندگی‌نامۀ رجال و مشاهیر ایران، تهران:الهام.
  42. مرکز اسناد انقلاب اسلامی (1388). «بهائیت در عصر پهلوی»، ماهنامۀ الکترونیکی دوران، 51.
  43. مرکز بررسی اسناد تاریخی (1378). تغییر لباس و کشف حجاب به روایت اسناد، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  44. مکی، حسین (1364). تاریخ بیست‌سالۀ ایران، ج1، تهران: علمی.
  45. منصوری، جواد (1390). قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج1، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  46. مهتدی، فضل‌الله (1390). خاطرات زندگی صبحی و تاریخ بابی‌گری و بهائی‌گری، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  47. مهرورز، داود (1388). «بهائیت و استعمار انگلیس»، فصلنامۀ تاریخ معاصر ایران، 49.
  48. نجفی، موسی (1388). «بهائیت پیوند عمیق و همه‌جانبه با استعمار انگلیس»، فصلنامۀ تاریخ معاصر ایران، 49 .
  49. هاردینگ، سر آرتور (1362). خاطرات سیاسی سر آرتور هاردینگ، ترجمۀ جواد شیخ‌الاسلامی، تهران: دانش.