روند بحران کرکوک در تحولات سیاسی منطقه و سناریوهای آتی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد علوم سیاسی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران

2 دانش‌آموختة دکترای علوم سیاسی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران

چکیده

شهر کرکوک واقع در کردستان عراق به‌عنوان یک منطقة ژئوپلیتیکی خاورمیانه یکی از عوامل اصلی ظهور بحران‌ها و چالش‌های مابین اقلیم کردستان، عراق و منطقه در صد سال اخیر بوده است.در خصوص اهمیت این مکان جغرافیایی می‌توان به نفت‌خیز بودن این شهر، تنوعات قومی- مذهبی و دعاوی ارضی و قومی تاریخی بر سر آناشاره کرد که امکان ظهور و بروز تنش را در منطقه مدام زنده نگه‌داشته است. این وضعیت کرکوک را از یک مسئله به بحران ملی و بین‌المللی مبدل ساخته است. این نوشتار بر آن است، ضمن توصیف مختصر مختصات جغرافیایی، تاریخی، سیاسی و اقتصادی کرکوک و چگونگی ظهور بحران آن و تنازعات قومی- ژئوپلیتیکی بر سر آن، تبیین و تحلیل کند که این بحران در دورة نظام فدرال عراقچه مراحلی را تجربه کرده است و مسیر احتمالی در رابطه با تحولات ژئوپلیتیکی منطقة آن چگونه خواهد بود. پرسش مطرح این است که تأثیر و تأثر بحران کرکوک در تحولات عراق و منطقه و سناریوهای آتی چگونه خواهد بود؟ در پاسخ به این پرسش این فرضیه نمایان می‌شود که بحران کرکوک تحولات عراق و منطقه را تحت تأثیر قرار داده و اکنون نظام فدرال عراق را با شکاف‌های عمیق‌تر از گذشته روبه‌رو کرده است و این بحران بالفعل با تأثیرگذاری و تأثیرپذیری از تحولات منطقه استعداد بالقوة تغییرات ژئوپلیتیکی را در بردارد. این وضعیت رابطة دولت عراق را با اقلیم کردستان، آسیب‌پذیر و شکننده کرده و آیندة کرکوک را در ابهام فرو برده که سناریوهای متعددی برای آیندة کرکوک متصور است. یافته‌ها چندین احتمال را جهت حل منازعه ارائه داده است. لیکن گروه‌ها در خصوص بیشتر سناریوها اجماع نظر ندارند و احتمال اینکه این بحران حادتر شود و نظام فدرال از هم بپاشد و در نهایت وضعیت جدید ژئوپلیتیکی را وضع کند، دور از انتظار نیست. مقالة حاضر در چهار بخش تدوین شده است؛ بخش اول تلفیق نظریة ژئوپلیتیک و منازعه، بخش دوم ویژگی‌های عمومی کرکوک، بخش سوم سیر بحران در تحولات جدید و نقش بازیگران دخیل و در نهایت در بخش چهارم احتمالات پیش‌رو و راهکار حل منازعه بررسی شده است.

کلیدواژه‌ها


الف) فارسی و عربی

  1. اخباری، محمد؛ ایازی، سید محمدهادی (1386). «وضعیت خاورمیانه در ساختار ژئوپلیتیکی هزارة سوم»، فصلنامۀ ژئوپلیتیک، سال سوم، ش 3، تهران: پاییز.
  2. اخوان کاظمی، مسعود؛ رستمی، فرزاد؛ شاه­ملکی، حامد (1397). «تحلیل رابطۀ اسرائیل و کردستان عراق و پیامدهای امنیتی آن برای جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامۀ علمی- پژوهشی پژوهشگاه انقلاب اسلامی، سال هشتم، ش 27، تهران: تابستان.
  3. اسدی، علی‌اکبر (1386). دولت‌سازی در عراق جدید و چالش‌های فرارو؛ گزارش راهبردی، مرکز تحقیقات استراتژیک معاونت پژوهش‌های سیاست خارجی، ش 193،تهران: خرداد.
  4. ادمونز، سیسیل جی (1382). کردها، ترک‌ها، عرب‌ها، ترجمة ابراهیم یونسی، تهران: روزبهان.
  5. اکبری، حسین (1388). بحران حاکمیت در عراق، تهران: اندیشه‌سازان نور.
  6. امین، محمدرضا (1386). ناگفته‌های جنگ عراق، قم: مؤسسة آموزشی و پژوهش امام خمینی(ره).
  7. بشیریه، حسین (1388). جامعه‌شناسی سیاسی(نقش نیروهای اجتماعی در زندگی سیاسی)، تهران: نشر نی.
  8. تری جنیس، جی (1388). سیاست خارجی آمریکا در خاورمیانه نقش لابی‌ها و گروه‌های ذی‌نفوذ، ترجمۀ ارسلان قربان شیخ‌نشین و رضا سیمبر، تهران: سمت.
  9. حاجی‌یوسفی، امیرمحمد؛ سلطانی‌نژاد، احمد (1387). سامان سیاسی در عراق جدید، تهران: وزارت امور خارجه.
  10. حق‌پناه، جعفر (1387). «مسئلة کرکوک و چالش‌های قومی- مذهبی در عراق جدید»، فصلنامة راهبرد دفاعی، سال هشتم، ش 20، تهران: تابستان.
  11. حیدری، محمد؛ محمدی، حمیدرضا (1386). «تحولات ژئوپلیتیکی دهة پایانی قرن بیستم و تأثیر آن بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامة ژئوپلیتیک، سال سوم، ش 2.
  12. خصباک، شاکر (1927). الأکراد، بغداد: المطبعة شفیق.
  13. دستور جمهوریة العراق (2005). الدائرة الاعلامیة، www.perleman.org، 11/12/2017.
  14. دوئرتی، جیمز؛ رابرت فالتزگراف (1388). نظریه‌های متعارض در روابط بین‌الملل، ترجمة وحید بزرگی و علیرضا طیب، تهران: قومس.
  15. طالبانی، نوری (1381). «سیاست تغییر نژادی همه‌جانبه در کرکوک از گذشته تا به حال»، ترجمة آزاد آرامی، فصلنامة راوه (Rave). ش 3، دانشکدة علوم اجتماعی دانشگاه تهران، جهاد دانشگاهی، کانون فرهنگی کازیوه، تهران: تابستان.
  16. طالبانی، نوری (2004). منطقه کرکوک و محاولات واقعها القومی، اربیل: آراس.
  17. عزتی، عزت‌الله (1384). تحلیلی بر ژئوپلیتیک ایران و عراق، تهران: مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه.
  18. قانون اساسی موقت عراق (2004). سایت میدیا: http://www.mediya.net/xeber/qanun-iraq.htm، بازدید 1395.
  19. کاک‌حمد، محمد (1391). بررسی مسئلة کرکوک در تحولات سیاسی نظام فدرال عراق بعد از سقوط صدام (2003-2013)، پایان‌نامة کارشناسی ارشد، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی.
  20. کمپ، جفری؛ هارکاوی، رابرت (1383). جغرافیای استراتژیک خاورمیانه پیشینة مفاهیم و مسائل، ترجمة سید مهدی حسینی متین، تهران: پژوهشکدة مطالعات راهبردی.
  21. لیزنبرگ، مایکل (1385).«انفال در کردستان عراق»، ترجمة امیر احمدی آریان، ماه‌نامة بین‌المللی گفتمان نو، ش 2، تهران: شهریور.
  22. مار، فب (1380). تاریخ‌نویس عراق، ترجمة محمد عباس‌پور، مشهد: آستان قدس رضوی.
  23. متقی، ابراهیم (1387). «ژئوپلیتیک تعادل و موازنة نرم، مطالعات موردی خاورمیانه در بین سال‌های 9 ـ 2001»، فصلنامة ژئوپلیتیک، سال چهارم، ش 1.
  24. مجتهدزاده، پیروز (1381). جغرافیای سیاسی و سیاست جغرافیایی، تهران: سمت.
  25. مظهر، کمال (1388). کرکوک و توابع آن؛ قضاوت تاریخ و وجدان، ترجمة ابراهیم یونسی، سلیمانیه: پیره‌مرد.
  26. مورلی میلتون، ادوارد؛ هینچ کلیف، پیتر (1385). بحران در خاورمیانه، ترجمة شهرزاد رستگار شریعت‌پناهی، تهران: قومس.
  27. نصری، قدیر؛ سلیمی، آرمان؛ ولدبیگی، آرام (1392). «جایگاه کرکوک در معادلات راهبردی عراق: با تمرکز بر موضوعات کلیدی و کارگزاران تحول»، فصلنامة آفاق امنیت، سال پنجم، ش 19، تهران: تابستان.
  28. نقیب‌زاده، احمد (1396). استقلال اقلیم کردستان یعنی تولد ایران دوم؛ سایت فراتاب، 30/6/1396، .www.faratab.com
 

ب) خارجی

  1. Ataturk. K (1981). Nutuk, Istanbul, C III, V. 220.
  2. Benton, w. & Helen H. B. (1974). Encyclopadia Britannica, 15 EDITION, Prinedin – U.S.A.
  3. Encyclopedia Britannica Anew Surrey of urivers alknowledge (1947).Vol 13, Chicago, London – Toronto.
  4. Hepple, Edvard (1986). The Revival of ceopoltics, Political Geography Quartrly.
  5. International Crisis Group (28 October 2008). “Oil for Soil: Toward a Grand Bargain on Iraq and the Kurds”, Middle East Report, No. 80.