گونه‌شناسی نیروهای اجتماعی مؤثر در تأسیس حکومت علوی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه علوم سیاسی دانشکدة معارف اسلامی و علوم سیاسی دانشگاه امام صادق (ع)

2 دانشجوی دکتری اندیشة سیاسی دانشکدة معارف اسلامی و علوم سیاسی دانشگاه امام صادق (ع)

چکیده

نیروهای اجتماعی برگرفته از برخی تفاوت‌ها یا به‌اصطلاح «شکاف‌های اجتماعی»‌اند که به‌صورت تعمیق‌یافته در جامعه درآمده‌اند. اهمیت موضوع نیروهای اجتماعی از یک سو و اهمیت تجربة دوران حکومت امام علی (ع) از سوی دیگر، عامل اصلی نگارش این مقاله بوده است. پرسش اصلی مقالة پیش رو، این است که «نیروهای اجتماعی مؤثر و نقش‌آفرین در جریان شکل‌گیری و تأسیس حکومت علوی کدام بوده‌اند؟». در این مقاله سعی شده است ضمن بررسی انواع شکاف‌های اجتماعی در دوران تأسیس حکومت امام علی (ع) و بیان نوع رابطة این شکاف‌ها با هم (متقاطع، متراکم یا متوازی)، تعیین یک شکاف به‌مثابة شکاف پایه و مقدار فعالیت هریک از این شکاف‌ها در سه ساخت اجتماعی، آگاهی و سیاسی و صورت‌بندی نیروهای اجتماعی ناشی از این شکاف‌ها بیان شده، تأثیر هریک از این نیروهای اجتماعی تبیین شود. هشت نیروی اجتماعی مؤثر در تأسیس حکومت حضرت عبارت‌اند از: مصریان، کوفیان، بصریان، مهاجرین و انصار از اصحاب، ناکثین (جریان‌های موقعیتی)، شیعیان اعتقادی، بنی‌هاشم و طبقة قاریان (جریان‌های ایدئولوژیک). گفتنی است می‌توان تک‌تک این نیروهای اجتماعی را در زمرة جریان‌های رفتاری نیز دانست.

کلیدواژه‌ها


الف) فارسی و عربی

  1. قرآن کریم
  2. علی‌بن ابی‌طالب (ع) (1390). نهج‌البلاغه. ترجمة علی شیروانی. قم: دفتر نشر معارف (نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها).
  3. إبن أبی‌الحدید (1404ق). شرح نهج‌البلاغه. تحقیق محمد أبوالفضل ابراهیم. قم: مکتبة آیةالله المرعشی النجفی‏.
  4. 4.      ابن أثیر، علی‌بن محمد (1385ق). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صار- دار بیروت.
  5. 5.      ابن أعثم کوفی، محمدبن علی (1411ق). الفتوح. تحقیق علی شیری. بیروت: دارالأضواء.
  6. 6.      ابن سعد، محمدبن سعد (1410ق). الطبقات الکبرى. تحقیق محمد عبدالقادر عطا. بیروت: دار الکتب العلمیة.
  7. 7.      ابن شهرآشوب، محمدبن علی (1379ق). مناقب آل ابی‌طالب (المناقب لابن شهر‌آشوب). قم: المطبعة العلمیّة.
  8. 8.      ابن کثیر، اسماعیل‌بن عمر (1407ق). البدایة والنهایة. تحقیق مکتبة المعارف. بیروت: مکتبة المعارف.
  9. 9.      امینی. عبدالحسین‌بن احمد(1387ق). الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب. ط الثالثة. بیروت: دار الکتاب العربی.
  10. 10.    باتامور، تام (1383). جامعه‌شناسی سیاسی. ترجمة منوچهر صبوری. تهران: نشر شب‌تاب.
  11. 11.    بشیریه، حسین (1372). انقلاب و بسیج سیاسی. تهران: مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران.
  12. 12.    ــــــــــ (1374). جامعه‌شناسی سیاسی. تهران: نشر نی.
  13. 13.    بشیریه، حسین و قاضیان، حسین (1380). «بررسی تحلیلی مفهوم شکاف‌های اجتماعی». شناخت. تابستان. ش30: 74-39.
  14. 14.    بلاذری، أحمدبن یحیی (1417ق). أنساب الاشراف. تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی. بیروت: دارالفکر.
  15. 15.    بهبودی، محمدباقر (1368). سیرة علوی. تهران: چاپ حیدری.
  16. 16.    بهروزلک، غلامرضا (1379). «تحلیلی جامعه‌شناختی از بحران‌های اجتماعی- سیاسی حکومت علوی». فصلنامة علوم سیاسی. س3. زمستان. ش11: 125-108.
  17. 17.    جعفرپیشه فرد، مصطفی (1379). «خاستگاه حکومت علوی، الهی یا مردم؟». فصلنامة حکومت اسلامی (ویژه‌نامة حکومتعلوی). س5. پاییز. ش3: 87-47.
  18. جعفریان، رسول (1380ش). تاریخ و سیرة سیاسی امام علی (ع). قم: دلیل ما.
  19. حسین، طه (1354). علی و فرزندانش. ترجمة محمدعلی شیرازی. تهران: گنجینه.
  20. 20.    حمیدی، محمدمحسن (1379). «بنیادهای سیاست علوی». مشکوة. پاییز و تابستان. ش68و69: 50-34.
  21. خزاز قمی، علی‌بن محمد (1401ق). کفایة الأثر فی النص علی الأئمة الإثنی عشر. تحقیق السید عبداللطیف الحسینی الکوه‌کمری. قم: بیدار.
  22. خلیف، یوسف (1388ق). حیاة الشعر فى الکوفة. قاهره: دارالکتاب العربی.
  23. خمینی، روح‌الله (1381ق). المکاسب المحرمة. ج2. تقریر مجتبی طهرانی. قم: المطبعة العلمیة.
  24. 24.    درخشه، جلال (1379). مواضع سیاسی امیرالمؤمنین (ع) در قبال مخالفین. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.
  25. 25.    دلشاد تهرانی، مصطفی (1392). لوح بینایی (تحلیل تاریخ حکومت امام علی (ع) با تأکید بر نهج‌البلاغه). تهران: دریا.
  26. 26.    دلیرپور، پرویز (1388). جامعه‌شناسی سیاسی شکاف‌های اجتماعی (بررسی‌های موردی). تهران: کویر.
  27. 27.    راش، مایکل (1377). جامعه و سیاست: مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی سیاسی. ترجمة منوچهر صبوری. تهران: سمت.
  28. 28.    شهیدی، سید‌جعفر (1369). تاریخ تحلیلی اسلام تا پایان امویان. چ38. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
  29. 29.    ــــــــــ (1377). زندگانی امیرمؤمنان علی (ع) (علی از زبان علی). تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
  30. 30.    طبری، محمدبن جریر (1387ق). تاریخ الطبری (تاریخ الاُمم و الملوک). تحقیق محمد أبوالفضل إبراهیم. ط الثانیة. بیروت: دارالتراث.
  31. 31.    ــــــــــ (1375). تاریخ طبری. ج3. ترجمة ابوالقاسم پاینده. تهران. اساطیر.
  32. 32.    عاملی، السیدجعفر مرتضی (1429ق). الصحیح من سیرة الإمام علی (ع) (المرتضی من سیرة المرتضی). بیروت: المرکز الإسلامی.
  33. 33.    عسکری، سید‌مرتضی (1389). نقش ائمه در احیای دین. قم: مؤسسة علمی فرهنگی علامه عسکری. دانشکدة اصول‌الدین.
  34. 34.    علایلی، عبدالله (1373-1372). برترین هدف در برترین نهاد (پرتوی از زندگانی امام حسین (ع)). ترجمة سیدمحمدمهدی جعفری. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  35. 35.    کلینی رازی، محمدبن یعقوب (1407ق). الکافی. تحقیق علی‌اکبر الغفاری. ط الرابعة. بیروت: دار صعب و دار التعارف.
  36. 36.    کوهن، آلوین استانفورد (1374). تئوری‌های انقلاب. ترجمة علیرضا طیب. چ4. تهران: نشر قومس.
  37. 37.    مادلونگ، ویلفرد (1377). جانشین حضرت محمد (ص). ترجمة احمد نمایی و دیگران. مشهد: آستان قدس رضوی (بنیاد پژوهش‌های اسلامی).
  38. محمدی، جمعه‌خان (1385). تعدیل نابرابری‌های اجتماعی در دولت امام علی (ع). با راهنمایی محمود تقی‌زاده داوری. چ3. قم: انتشارات شیعه‌شناسی.
  39. محمدی ری‌شهری، محمد (1382-1381). دانشنامة امیرالمؤمنین (ع). قم: دارالحدیث.
  40. 40.    مسعودی، علی‌بن الحسین (1409ق). مروج الذهب و معادن الجوهر. تحقیق اسعد داغر. ط الثانیة. قم: دار الهجرة.
  41. 41.    مفید، محمدبن محمدبن النعمان العکبری البغدادی (1413ق.الف). الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد. تحقیق مؤسسة آل البیت (علیهم‌السلام). قم: مؤسسة آل البیت (علیهم‌السلام).
  42. 42.    ــــــــــ (1413ق.ب). الجمل و النصرة لسیّد العترة فی حرب البصرة. تحقیق السیدعلی میرشریفی. قم: المؤتمر العالمی الألفیة الشیخ المفید.
  43. 43.    موسوی‌نیا، سیدمهدی (1393). «نیروهای اجتماعی مؤثر در تأسیس حکومت علوی». پایان‌نامة کارشناسی ارشد. به‌راهنمایی دکتر سیدمحمدرضا احمدی طباطبایی. تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
  44. 44.    نصربن مزاحم المنقرى، ابوالفضل (1382ق). وقعة صفین. تحقیق عبدالسلام محمد هارون. ط الثانیة. قم: مکتبة آیةالله مرعشی.
  45. 45.    نمیری بصری، عمربن شبّة (1410ق). تاریخ المدینة المنورة. تحقیق فهیم محمد شلتوت. بیروت: دارالتراث.
  46. 46.    همایون، سید‌حسین (1381). «نقش بازدارندة خواص در حکومت علوی». اندیشة حوزه. س7. ش3و4.
  47. 47.    یعقوبی. احمدبن أبی‌یعقوب (بی‌تا). تاریخ الیعقوبی. بیروت: دار صار.
ب) خارجی
  1. Marx, Karl and Engels, Friedrich (1998). The Communist Manifesto. Edited by David McClelland. Oxford: Oxford University Press.
  2. McLean, Iain (1996). Politics. Oxford: Oxford University Press.
  3. Parsons, Talcott (1966). Societies: Evolutionary and Comparative Perspectives. Englewood Cliffs: New Jersey.