درآمدی بر فلسفۀ روابط جغرافیا و سیاست

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استاد مدعو گروه مطالعات منطقه‌ای دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران

چکیده

درحالی‌که ژئوپلیتیک از علوم سیاسی بر آمده و پیدایش جغرافیای سیاسی را بنا نهاده است، گاه دیده می‌شود که علمی مستقل از هر دو دانش جغرافیای سیاسی و علوم سیاسی فرض می‌شود. یک بررسی اتیمولوژیک ثابت می‌کند که این دو توأم‌اند و با افول ژئوپلیتیک در فردای جنگ جهانی دوم بود که دوران فراز جغرافیای سیاسی آغاز شد. به گفتۀ دیگر، شایان توجه است که مباحث ژئوپلیتیکی به‌صورتی پراکنده در وادی مباحث علوم سیاسی سر بر آورده و قدیم شمرده می‌شود و جغرافیای سیاسی جدید است که با یافتن بدنه و محتوای فلسفی لازم در میانۀ قرن بیستم به‌صورت یک علم مستقل و برخوردار از هویت علمی ‌ویژه در آمد. نگارنده در آثار دیگرش آغاز جغرافیای سیاسی را در تحولات فکری سال‌های نخستین دهۀ 1950 میلادی جست‌وجو کرده است که از بحث‌های کم‌وبیش هم‌آوای ریچارد ‌هارتشورن، ژان گاتمن و استیفن جونز حاصل شد. در آن سال‌ها جهانی‌اندیشان یادشده فرا آمدن این اندیشه را نوید دادند که «حرکت» ایده‌ها فضا را دستخوش شکل‌گیری‌های سیاسی می‌سازد. از بین سه جهانی‌اندیش یادشده، ژان گاتمندر بحث‌های فلسفی که دربارۀ «دیالکتیک ژئوپلیتیک» مطرح کرده است، سخن از آن به‌میان می‌آورد که حرکت اندیشۀ سیاسی پویایی لازم را برای شکل‌گیری سیاسی فضای جغرافیایی فراهم می‌کند و این پویایی سبب می‌شود تا فضای جغرافیایی از نظر سیاسی،هم به‌صورت ازهم‌گسیخته در آید و هم یکپارچگی یابد. وی سخن دربارۀ ازهم‌گسیخته شدن فضا را در فرایند یکپارچه شدن فضادر درازمدت مطرح کرده و به شیوۀ فلسفی ویژه‌ای زیر عنوان دو اصطلاح آیکونوگرافی و سیرکولاسیونعرضه کرد و با این بحث جنبۀ دیالکتیک کاملاً مشهودی به مفهوم سرزمین سیاسی داد و از این طریق توانست تولد جغرافیای سیاسی،به‌عنوان دانشی مرتبط با جغرافیا و علوم سیاسی،ولی مستقل از هر دو،را واقعیت بخشد.

کلیدواژه‌ها


الف) فارسی

1. بلر، تونی (نخست‌وزیر اسبق بریتانیا، 1991). سخنرانی در شیکاگو، منبع: دفتر نخست‌وزیری بریتانیا.

2. حسینی، دیاکو و پیروز مجتهدزاده (1389). «آیندۀ مناسبات چین و آمریکا براساس یک تحلیل ژئوپولیتیک»، روزنامۀ اصفهان امروز، سال ششم، 29 تیرماه 1389، ص 4.

3. مجتهدزاده، پیروز (1390). جغرافیای سیاسی و سیاست جغرافیایی، ویراست 2، چ چهارم به بعد، انتشارات سمت، ص 33 - 36.

4. مجتهدزاده، پیروز (1392الف). فلسفه و کارکرد ژئوپولیتیک (مفاهیم و نظریه‌ها در عصر فضای مجازی)، انتشارات سمت، تهران. ص 8 و صفحۀ پشت جلد.

5. مجتهدزاده، پیروز (1392ب). «پیدایش هویت ایرانی و تطور مفهوم کشور state در ایران: هویت پارسی ایران را به امپراتوری اندیشه تبدیل می‌کند»، فصلنامۀ پژوهش‌های جغرافیای انسانی، دورۀ 45، ش 2، ص 121 - 138.

6. مجتهدزاده، پیروز (1379). ایده‌های ژئوپولیتیک و واقعیت‌های ایرانی، نشر نی، تهران.

7. مجتهدزاده، پیروز (1387)، دموکراسی و هویت ایرانی، انتشارات کویر، تهران.

8. مجتهدزاده، پیروز (1389). ژئوپولیتیک ادواری، در جغرافیای سیاسی و سیاست جغرافیایی، چ سوم، ویراست 2، انتشارات سمت، تهران.

9. میر حیدر، دره (1389). تحولات پنج دهه اندیشه و جستار در جغرافیای سیاسی، مقدمه، انتشارات پاپلی، مشهد.

10. مجتهدزاده، پیروز و فرزد، نرگس، کنفرانس: هویت ایرانی در آستانۀ قرن بیست‌ویکم، دانشکدۀ خاور و آفریقاشناسی دانشگاه لندن، 26 و 27 فروردین 1377 (17 و 18 آوریل 1998).

 

ب) خارجی

Blair, Tony, Speech in Chicago 1991, Cf.: Text of Speech by the Prime Minister, The Right Honorable Tony  Blair MP (1991),"Doctrine of the International Communi", to The Economic Club of Chicago, Illinois: Thursday 22.

Elden, Stuart (2011), The Space of the World, New Geographies, Vol. 4, pp. 26-31.                                                                                                                                 

Gottmann, Jean (1975), The Evolution of the concept of territory, Social Science Information, Virginia University Press, Vol., 14. No. ¾, p. 46.                                

Gottmann, Jean (1951), La politique des Etats et leur geographie, Published by Initialment, Paris. A new publication: Paris, CTHS                                                     

Hartshorne, Richard (1958),The Functional Approach to Political Geography, address to Association of American Geographer, XLVIII, No. 2, (1958), 178-183, P. 3.                                                                                      

Harvey, D. 2008 Reading Marx's Capital An open course consisting of a close reading of the text of Marx's Capital Volume I in 13 video lectures by David Harvey.                                                                               

Lamark, Jean- Baptiste Pierre, Antoine de Monet (1809), Philosophie zoologique ou exposition des considérations relatives à l'histoire naturelle des animaux, Paris.  A Livingston, D. (1992), The Geographical Tradition, London, Blackwell.

Painter, Joe (2011), Rethinking territory, Antipode: A Journal of Geography, Vol. 2, Pp. 1090 – 1118. 42.

Prevelakis, George (undated), Jean Gottmann's relevance in today's world, George. Prevelakis@univ-paris1.fr