نوسازی و تحزب (مطالعۀ موردی: دولت هاشمی رفسنجانی)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه مطالعات منطقه‌ای دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران

2 دانشجوی دکتری علوم سیاسی دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران

چکیده

این نوشتار در پی آن است تا ریشه­های شکل­گیری یکی از پدیده­های سیاسی و اجتماعی، یعنی یک حزب سیاسی را در دوره­ای مشخص از تاریخ معاصر ایران واکاوی کند تا به‌واسطۀ آن بتوان از تحلیل­های سطحی و همیشه در دسترس که همواره نتایج ساده و اغلب گمراه­کننده در پی دارد، فراتر رود و امکان شناخت دقیق­تر آنها را فراهم آورد. چگونگی شکل­گیری حزب کارگزاران سازندگی و نقش برنامه­های نوسازی دولت هاشمی رفسنجانی در آن، پرسش اصلی این پژوهش است که برای تبیین آن از میان سه نظریۀ رایج، نظریۀ نوسازی مبنای نظری قرار گرفته و از روش تحقیق تحلیل داده­های ثانویه استفاده شده است.  در نظریه­های جدید نوسازی به‌جای تمرکز بر الگوی نمونه، به ویژگی‌های تاریخی و خاص هر جامعه توجه می‌شود.  یافته­های این پژوهش نشان می­دهد، میان نوسازی دولت هاشمی و شکل­گیری حزب کارگزاران ارتباطی استوار وجود دارد، زیرا نوسازی دولت هاشمی، دگرگونی­های شایان توجهی در شاخص­های توسعه در ایران ایجاد کرد که به احیای طبقۀ متوسط جدید و مبنای شکل­گیری حزب کارگزاران  و پیروزی­های آن حزب در انتخابات بعدی منجر شد و حزب کارگزاران را به‌عنوان یک نیروی اصلی مدافع اصلاحات سیاسی و اقتصادی، آزادی‌های اجتماعی و مدارای فرهنگی وارد فضای سیاسی ایران کرد.

کلیدواژه‌ها


الف) فارسی
  1. احتشامی، انوشیروان (1378)، سیاست خارجی ایران در دوران سازندگی، ترجمۀ ابراهیم متقی و زهره پوستین‌چی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  2. اشرف، احمد (1359)، موانع تاریخی رشد سرمایه­داری در ایران دورۀ قاجاریه، تهران: زمینه.
3. ایوبی، حجت‌اله (1379)، پیدایی و پایایی احزاب سیاسی در غرب، تهران: سروش.
4. بحرانی، محمدحسین (1389)، طبقۀ متوسط و تحولات سیاسی در ایران معاصر، تهران: آگاه.
5. بدیع، برتران (1376)،توسعه سیاسی،ترجمۀ احمد نقیب‌زاده، تهران: قومس.
 6. برزین، سعید، جناح­بندی سیاسی در ایران، (تهران: مرکز،1378).
7. بشیریه، حسین (1372)، موانع توسعۀ سیاسی در ایران، تهران: گام نو.
8. بشیریه، حسین (1381)، دیباچه‌ای بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران، تهران: نگاه معاصر.
9. حاجیانی، ابراهیم (1391)، الگوهای سبک زندگی ایرانیان، تهران: مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام، 1391.
10. حسینی، حسین (1378)، حزب و توسعۀ سیاسی، تهران: نشر آمن.
11. دگرگونی سیاسی و اصلاحات دموکراتیک (1379)، گفتگو با غلامحسین کرباسچی و سید حسین مرعشی، تهران: حزب کارگزاران سازندگی ایران.
12. دوورژه، موریس (1352)، احزاب سیاسی، تهران: مؤسسۀ عالی علوم سیاسی و امور حزبی.
13. رزاقی، ابراهیم (1367)، اقتصاد ایران، تهران: نشر نی.
14. ساروخانی، باقر (1371)، جامعه­شناسی ارتباطات، تهران: انتشارات اطلاعات.
15. سازمان برنامه و بودجه (1376)، اطلس ملی ایران، بخش بهداشت و درمان، تهران: برنامه و بودجه.
16. سریع‌القلم، محمود (1380)، عقلانیت و آینده توسعه‌یافتگی در ایران، تهران، مرکز پژوهش علمی و مرکز مطالعات استرتژیک.
17. سند برنامۀ سوم توسعۀ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (83- 1379)، تهران: مرکز مدارک اقتصادی و اجتماعی، 1379.
18. شادلو، عباس (1379)، اطلاعاتی دربارۀ احزاب و جناح­های سیاسی ایران امروز، تهران: نشر گستره.
19. عبادپور، نصیر (1382)، رویکردی بر علل وقوع جنبش دوم خرداد، تهران: شهر دنیا.
20. فاضلی، محمد (1382)، مصرف و سبک زندگی، تهران: صبح صادق.
21. عظیمی، حسین (1371)، مدارهای توسعه‌نیافتگی در اقتصاد ایران، تهران: نشر نی.
22. فوزی،یحیی (1388)، طبقۀ متوسط در ایران بعد از انقلاب و چشم‌انداز آینده آن در تحولات سیاسی، نخستین همایش بین المللی تحولات جدید ایران و جهان.
23. مرکز آمار ایران سالنامۀ آماری کشور سال‌های 1375- 1365، تهران: مرکز آمار، تیر 1376.
مصلی‌نژاد، غلام‌عباس (1384)،آسیب‌شناسی توسعۀ اقتصادی در ایران، تهران: قومس.
24. میرزاده و دیگران، حمید (1378)، آمار سخن می­گوید، تهران: کاوش.
25. میرسلیم، مصطفی (1384)، جریان­شناسی فرهنگی بعد از انقلاب اسلامی ایران 80- 1357، تهران: انتشارات باز.
26. نقیب­زاده، احمد (1378)، حزب سیاسی و عملکرد آن در جوامع امروز، تهران: دادگستر.
27. نوذری، حسینعلی (1381)، احزاب سیاسی و نظام­های حزبی، تهران: گستره.
28. نوذری، عزت‌الله (1380)، تاریخ احزاب سیاسی در ایران، شیراز: نوید شیراز.
29. نیلی، مسعود (1376)، اقتصاد ایران، تهران: مؤسسۀ عالی پژوهش در برنامه­ریزی و توسعه.
30. نقیب‌زاده، احمد (1378)، حزب سیاسی و عملکرد آن در جوامع امروز، تهران: میزان.
31. وزارت آموزش و پرورش، آمار آموزش و پرورش: سال‌های تحصیلی 68- 1367، 73- 1372 و 76- 1375.
32. هاشمی رفسنجانی، علی‌اکبر، خطبۀ نماز جمعه 18 مرداد 1370، به نقل از روزنامۀ اطلاعات 19/5/1370.
33. هانتینگتون، ساموئل (1382)، سامان سیاسی در جوامع دستخوش دگرگونی، ترجمۀ محسن ثلاثی، تهران: نشر علم.
34. هانتینگتون، ساموئل (1381)، موج سوم دموکراسی، ترجمۀ احمد شهسا، تهران: روزنه.
 
ب) انگلیسی
1-          Alvin So, Social Change and Development, Sage Publication, 1990.
2-          Apter, David, Politics of Modernization, University of Chicago Press,1965
3-          Hoshang AmirAhmadie, Revolution and Economic Transition, New York: University of New York Press, 1990.
4-          Lapalambara, The Origins and Development of Political Parties, London 1969.
5-          Lawson, K,. Political Parties and Linkage, A Comparative Perspective, NY, Yale University Press,1986,p3
6-          Lawson, K, The Comparative Study of Political Parties, NY, St Martin’s Press, 1976.
7-          Lipset, Seymour Martin, Political Man; the Social Bases of Politics, N.Y.; Anchor Books Press, 1983.
8-          Pye, l, Aspects of Political Development, Boston Little Brown, 1967.
9-          Rokkan, S, Citizen, Election and Political Parties, Oslo, 1970.
10-       Turner, Bryan’s Orientalism, Postmodernism and Globalism, UK:Routledge,1994
- روزنامۀ ایران، 17 تیرماه 1376
- روزنامۀ اطلاعات 21/8/74
- روزنامۀ اطلاعات 19/5/13702
- روزنامۀ اعتماد،2/2/93
- مجلۀ اقتصاد ایران خرداد 1378
- روزنامۀ صبح امروز 15/7/78
- صبح امروز  10/9/1378
-  مجلۀ گفتگو، ش144