مؤلفه‌های فرهنگ سیاسی تشیع در اندیشه و سیرۀ سیاسی شهید مدرس

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه علوم سیاسی دانشکدۀ علوم انسانی دانشگاه شاهد

2 دانشجوی دکتری گروه مطالعات سیاسی انقلاب اسلامی دانشکدۀ علوم انسانی دانشگاه شاهد

چکیده

  این مقاله با توجه به اهمیت جایگاه شهید آیت‌الله سید حسن مدرس به‌عنوان یکی از شخصیت‌های سیاسی و اجتماعی برجسته‌ و اثرگذار در تاریخ معاصر ایران، درصدد شناخت مؤلفه‌های فرهنگ سیاسی مذهب تشیع در اندیشه و رفتار سیاسی ایشان و پاسخ به این پرسش است که این مؤلفه‌ها چگونه در تفکر و رفتار سیاسی آن شهید متجلی شده‌اند؟ بر این اساس و در چارچوب نظریۀ ساختار و کارگزار و با استفاده از روش کیفی تحلیل اسنادی و با مراجعه به متون تاریخی، خطابه‌ها و نطق‌های آیت‌الله مدرس و نیز پژوهش‌های مرتبط، تجلیمؤلفه‌های فرهنگ سیاسی تشیع در اندیشه و سیرۀ سیاسی ‌ایشان بررسی ‌شده است. این بررسی نشان می‌دهد که نه‌تنها رفتار سیاسی و اجتماعی شهید مدرس به‌عنوان یک مجتهد تراز اول و نیز وکیل مجلس، تحت تأثیر مؤلفه‌های فرهنگ سیاسی شیعه، از جمله جهاد، امر به معروف و نهی از منکر و ایثار و شهادت‌طلبی بوده است، بلکه می‌توان آن شهید را بازتولیدکنندۀ عناصری همچون شجاعت و عدم تقیه در مبارزه با استبداد به‌عنوان یک عالم سیاستمدار شیعی به‌شمار آورد.

کلیدواژه‌ها


الف) فارسی

  1. ابوطالبی، مهدی (1384)، «نقشفرهنگسیاسیشیعهدرانقلاباسلامیایران»، معرفت، بهمن، ش 98، ص 23-10.
  2. ب‍اق‍ی‌‌، ع‍ب‍دالعلی (1370)، م‍درس؛ م‍ج‍اه‍دی‌ ش‍ک‍س‍ت‌ن‍اپ‍ذی‍ر، ت‍ه‍ران‌: ن‍ش‍ر ت‍ف‍ک‍ر‌.
  3. برزگر، ابراهیم (1382)، «رفتار سیاسی ‌آیت‌الله مدرس از منظر امام خمینی (ره)»، فصلنامۀ علوم سیاسی، ش 24، ص 128-113.
  4. بشیریه، حسین (1386)، جامعه‌شناسی سیاسی، تهران: نشر نی.
  5. بی‌نا (۱۳۶۴)، مدرس؛ ستارۀ درخشان تاریخ معاصر، تهران: سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی‏.
  6. بی‌نا (1391)، مدرس؛ تاریخ و سیاست، اصفهان: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران‏.
  7. بی‌نا (1355)، ن‍طق‌ه‍ا و م‍ک‍ت‍وب‍ات‌ و ی‍ادداش‍ت‌ه‍ای‍ی‌ پ‍ی‍رام‍ون‌ زن‍دگ‍ی‌ م‍ج‍اه‍د ش‍ه‍ی‍د س‍ی‍د ح‍س‍ن‌ م‍درس‌، تهران: ابوذر.
  8. ت‍رک‍م‍ان‌، م‍ح‍م‍د (1374)، آراء، ان‍دی‍ش‍ه‌ه‍ا و ف‍ل‍س‍ف‍ۀ‌ س‍ی‍اس‍ی‌ م‍درس، ت‍ه‍ران‌: ن‍ش‍ر ه‍زاران‌.
  9. ـــــــــــــ، (1367)، مدرس در پنج دورۀ تقنینیه، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
  10. ث‍ب‍وت‌، اک‍ب‍ر (1389)، دیدگاه‌های آخوند خراسانی و شاگردانش، تهران: طرح‌ ن‍و‏‏‏‫.
  11. ـــــــــ (1393)، «مجتهد سیاسی»، هفته‌نامۀ صدا، ش 14، ص 87-80.
  12. جوان، حسین (1391)، «نگاهی دیگر به امر به معروف و نهی از منکر»، حکومت اسلامی، ش 63، ص 30-6.
  13. جعفری، محمد (1391)، «تقیه، ابزار سیاسی شیعه در ایجاد حکومت»، فصلنامۀ علوم سیاسی، ش 19، ص 264-231.
  14. حقانی، موسی (1386)، «مدرس؛ سیاستمداری و شریعتمداری»، شاهد یاران، ش 25، ص 41-44.
  15. خسروانی، عباس (1390)، «فرهنگ جهاد و شهادت در دفاع مقدس»، روزنامۀ رسالت، ش 7373، ص 17.
  16. خمینی، روح‌الله (1370)، صحیفۀ نور، ‏‫تهران‏‫: وزارت‌ ف‍ره‍ن‍گ‌ و ارشاد اس‍لام‍ی‌، ج 1.
  17. رجبی، محمدحسن (1378)، زندگینامۀ سیاسی امام خمینی(ره)، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  18. ریتزر، جورج؛ داگلاس گودمن (1390)، نظریۀ جامعه‌شناسی مدرن، ترجمۀ خلیل میرزایی و عباس لطفی‌زاده، تهران: انتشارات جامعه‌شناسان‏‫.
  19. شجاعی زند، علیرضا (1376)، مشروعیت دینی دولت و اقتدار سیاسی دین، تهران: انتشارات تبیان.
  20. شریعت‌مدار جزایری، سید نورالدین (1379)، «امنیت در فقه سیاسی شیعه»، فصلنامۀ علوم سیاسی، ش 9، ص 31-5.
  21. شیخ‌الاسلامی، محمدجواد (1368)، سیمای احمدشاه قاجار، تهران: نشر گفتار، ج 1.
  22. ــــــــــــــــــــ (1372)،  سیمای احمدشاه قاجار، تهران: نشر گفتار، ج 2.
  23. طاهری، ص‍درال‍دی‍ن (۱۳۷۳)‌، ی‍ک‌ ب‍ررس‍ی‌ ت‍ح‍ل‍ی‍ل‍ی‌ از زن‍دگ‍ی‌ س‍ی‍اس‍ی‌ م‍درس، ت‍ه‍ران‌: خ‍دم‍ات‌ ف‍ره‍ن‍گ‍ی‌ رس‍ا‏‫‏‏.
  24. طباطبایی فر، سید محسن (1390)، «امر به معروف و نهی از منکر در فقه سیاسی شیعه»، فصلنامۀ علوم سیاسی، ش 54، ص 112-79.
  25. عمید زنجانی، عباسعلی (1386)، «مدرس و قانون»، شاهد یاران، ش 25، ص 60-58.
  26. عنایت، حمید (1366)، اندیشۀ سیاسی در اسلام معاصر، ترجمۀ بهاءالدین خرمشاهی، تهران: خوارزمی.
  27. غفاری هشجین، زاهد (1389)، «مؤلفه‌های اساسی گفتمان ایثار و شهادت در انقلاب اسلامی»، فصلنامۀ مطالعات انقلاب اسلامی، ش 23، ص 190-165.
  28. فاضلی، عبدالرضا (1374)، «مدرس و دیدگاه‌های فقهی»، مجلس و راهبرد، ش 18، ص 223-184.
  29. فاضلی نیا، نفیسه (1386)، ژئوپلیتیکشیعهونگرانیغربازانقلاباسلامی، قم: انتشارات شیعه‌شناسی.
  30. فیرحی، داود، «نبایدهای جنگ در اسلام»: www.feirahi.ir/?article=64
  31. کاتوزیان، محمدعلی همایون (1374)، اقتصاد سیاسی ایران، تهران: نشر مرکز.
  32. کاظمی، علی‌اصغر (1384)، روش و بینش در سیاست، تهران: وزارت امور خارجه.
  33. گل محمدی، احمد (1386)، «درآمدی بر تبیین فرهنگی سیاست»، پژوهشنامۀ علوم سیاسی، ش 6، ص 154 - 131.
  34. متوسلی، محمود (1382)، توسعۀ اقتصادی، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها.
  35. مدرسی، عبدالباقی (1386)، «مدرس چه گفت»، شاهد یاران، ش 25، ص 49-45.
  36. مدرسی، علی (1366)، مدرس، تهران: بنیاد تاریخ انقلاب اسلامی ایران، ج 1.
  37. ـــــــــــ (۱۳۷۴)، م‍رد روزگاران، ت‍ه‍ران‌: ن‍ش‍ر ه‍زاران‌.
  38. ـــــــــــ (1369)، «نگاهی به کتاب زرد»، یاد، ش 20، ص 122- 81.
  39. ـــــــــــ صورت مذاکرات دورۀ ششم، تهران: مجلس شورای اسلامی.
  40. ملکی، حسین (1386)، «تأملاتی در حیات سیاسی مدرس»، شاهد یاران، ش 25، ص 21-18.
  41. مکی، حسین (۱۳۷۴)، تاریخ بیست‌سالۀ ایران، تهران: ع‍ل‍م‍ی‫، ج 5.
  42. ـــــــــــ، (۱۳۵۸)، م‍درس‌ ق‍ه‍رم‍ان‌ آزادی‌، ت‍ه‍ران‌: ب‍ن‍گ‍اه‌ ت‍رج‍م‍ه‌ و ن‍ش‍ر ک‍ت‍اب‌‏‫.
  43. ن‍اظم‌الاس‍لام‌ ک‍رم‍ان‍ی‌ (1362)، ت‍اری‍خ‌ ب‍ی‍داری‌ ای‍ران‍ی‍ان‌، ت‍ه‍ران‌: آگ‍اه‌ و نوین‏‫‏‏، ج 1.
  44. ــــــــــــــــ (1384)، اندیشۀ سیاسی و تاریخ نهضت حاج‌آقا نورالله اصفهانی، ت‍ه‍ران‌: مؤس‍س‍ۀ م‍طال‍ع‍ات‌ ت‍اری‍خ‌ م‍ع‍اص‍ر ای‍ران‌.

 

ب) خارجی

  1.  Almond, G and G Powell (1978), Comparative Politics, Boston: Little Brown.
  2.  Pye, Lucian and Sydney Verba (1965), Political Culture and Political Development, Princeton University press.