جامعه‌شناسی ظهور تفکر سیاسی جدید در آستانۀ انقلاب مشروطۀ ایران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه علوم سیاسی دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران

2 دانش آموختۀ دکتری علوم سیاسی دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران

چکیده

جامعه­شناسی تفکر رویکردی نسبتاً جدید به مطالعۀ اندیشۀ سیاسی است که ظهور و افول و نیز محتوای اندیشه­ها را براساس مطالعۀ زمینه­های اجتماعی آنها توضیح می­دهد. در این مقاله، با استفاده از الگوهای تحلیلی دو تن از جامعه­شناسان معاصر (روبرت ووسنو و رندال کالینز) تلاش می­شود الگوی مرکبی برای تحلیل جامعه­شناختی ظهور تفکر سیاسی نوین در دهه­های پیش از انقلاب مشروطۀ ایران طراحی میکنیم. سپس با استفاده از این الگو تلاش می­شود نشان داده شود که چگونه ظهور اندیشۀ سیاسی جدید در ایران معاصر، نه چنانکه معمولاً ادعا شده است، پدیدهای وارداتی و بی­زمینه، بلکه برعکس، در پیوند با ظهور ساختارهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی مرتبط در ایران قرن نوزدهم بوده است. استدلال می­شود که بر اثر این تحولات ساختاری، جامعۀ ایران نیمۀ دوم قرن نوزدهم دیگر جامعه­ای ضعیف، ایستا و متفرق نبوده، بلکه جامعه­ای قدرتمند، پویا و تا اندازه­ای پلورالیستی بوده که امکان حمایت از زمینه­های نهادی تفکرات جدید را فراهم می­کرده است. 

کلیدواژه‌ها


  1. امین، سید حسن (1385). «تاریخچۀ جامعۀ مدنی در ایران: تشکل­های فرهنگی در ایران عصر قاجار»، مجلۀ حافظ، اردیبهشت 1385، ش 28، ص 40-29.
  2. آبراهامیان، یرواند (1387). ایران بین دو انقلاب، ترجمۀ احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی ولیلایی، تهران: نشر نی، چ سیزدهم.
  3. ---------------- (1392). تاریخ ایران مدرن، ترجمۀ محمدابراهیم فتاحی، تهران: نشر نی.
  4. ---------------- (1394). مردم در سیاست ایران: پنج پژوهش موردی، ترجمۀ بهرنگ رجبی، تهران: نشر چشمه.
  5. بهنام، جمشید (1394). ایرانیان و اندیشۀ تجدد، چ پنجم، تهران: نشر فرزان روز.
  6. خالقی، احمد؛ نیک‌فرجام، مجتبی (1395). «تحول کارکردی شعر، در بستر ساخت سیاسی اجتماعی در ایرانِ قرن نوزدهم»، فصلنامۀ سیاست، مجلۀ دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، دورۀ 46، ش 1، بهار، ص 85-67.
  7. راسخ، کرامت‌اله (1382). «دو نگرش دربارۀ اصلاحات در عصر قاجار»، اطلاعات سیاسی – اقتصادی، آذر و دی 1382، ش 195 و 196، ص 195-192.
  8. رهبری، مهدی (1387). مشروطۀ ناکام: تأملی در رویارویی ایرانیان با چهرۀ ژانوسی تجدد، تهران: نشر کویر.
  9. رینگر، مونیکا (1379). «مدارس نوین در ایران قرن نوزدهم: رهیافت بومی برای مسئلۀ نوسازی»، ایران­نامه، بهار، ش70، ص 86-73.
  10. زیباکلام، صادق (1382). سنت و مدرنیته: ریشه­یابی علل ناکامی اصلاحات و نوسازی سیاسی در ایران عصر قاجار، نشر روزنه، چ پنجم.
  11. سمیعی اصفهانی، علی­رضا (1387). «جامعۀ قدرتمند، دولت ضعیف: تبیین جامعه­شناختی مناسبات دولت-جامعه در ایران عصر قاجار»، فصلنامۀ سیاست، پاییز، ش 7، ص 144-117.
  12. غلامرضا کاشی، محمدجواد؛ کاظمی زمهریر، مهدی (1393). «جدالهای الهیاتی در عالم قدیم و پدیدار شدن روشنفکری در ایران»، پژوهشنامۀ علوم سیاسی، سال نهم، ش دوم، بهار 1393، ص 180-149.
  13. فوران، جان (1371 الف). «مفهوم توسعۀ وابسته، کلید اقتصاد سیاسی ایران در عصر قاجار»، ترجمۀ علی طایفی، اطلاعات سیاسی-اقتصادی، فروردین و اردیبهشت 1371، ش 55 و 56، ص 39-34.
  14. ----------------- (1371 ب). «مفهوم توسعۀ وابسته، کلید اقتصاد سیاسی ایران در عصر قاجار»، ترجمۀ علی طایفی، اطلاعات سیاسی-اقتصادی، خرداد و تیر، ش 57 و 58، ص 103-97.
  15. --------------- (1371ج). «مفهوم توسعۀ وابسته، کلید اقتصاد سیاسی ایران در عصر قاجار»، ترجمۀ علی طایفی، اطلاعات سیاسی-اقتصادی، مرداد و شهریور، ش 59 و 60، ص97-91.
  16. کاتوزیان، همایون (1393). ایرانیان: دوران باستان تا دورۀ معاصر، ترجمۀ حسین شهیدی، نشر مرکز، چ ششم.
  17. ------------ (1394). دولت و جامعه در ایران: انقراض قاجار و استقرار پهلوی، ترجمۀ حسن افشار، تهران: نشر مرکز، چ هشتم.
  18. لمتون، آن. کی. اس (1379). نظریۀ دولت در ایران، گردآوری و ترجمۀ چنگیز پهلوان، تهران: نشر گیو، چ دوم.
  19. مهدوی، شیرین (1389). «فرهنگ و زندگی در عصر قاجار: زندگی روزمره در عهد قاجار»، ترجمۀ رؤیا رضوانی، فصلنامۀ فرهنگ مردم، پاییز و زمستان 1389، ش 35 و 36، ص 27-5.
  20. وحدت، فرزین (1393). رویارویی فکری ایران با مدرنیت، ترجمۀ مهدی حقیقت­خواه، تهران: نشر ققنوس.
  21. Collins, Randall (1989). Toward a Theory of Intellectual Change: Social Causes of Philosophies, Science, Technology and Human Values 14: 107-140.
  22. Collins, Randall (1998). The Sociology of Philosophies: A Global Theory of Intellectual Change, Harvard University Press.
  23. Wuthnow, Robert (1989). Communities of Discourse: Ideology and Social Structure in the Reformation, the Enlightenment, and European Socialism, Harvard University Press.