تحلیل ساختار سه‌وجهی اندیشه‌های دکتر علی شریعتی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه علوم سیاسی، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه مازندران

2 کارشناسی ارشد علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه مازندران

چکیده

 دکتر علی شریعتی از نادر روشنفکران معاصر ایرانی است که طی نیم قرن اخیر توانسته است نفوذ و حضور خود را در حوزۀ اندیشه‌ورزی حفظ کند. در بررسی اجمالی می‌توان دریافت ساختار ذهنی شریعتی اغلب شکلی سه‌وجهی دارد؛ ذهنیتی که ریشه در سنت داشت و در هوای مدرنیته تنفس کرده بود و در جهان سوم و نظام بین‌المللی دوقطبی می‌زیست. شاید «تنوع»، «پویایی» و «تغییر» از عوامل اصلی تکوین ساختار فکری و اندیشه‌ورزی او باشد. در این چارچوب، مقالۀ حاضر در پی این است که با به‌کارگیری نظریۀ مسئولیت روشنفکران و با استفاده از روش تاریخی – تحلیلی، به واکاوی چارچوب اصلی و متد غالب حاکم بر اندیشۀ شریعتی بپردازد و در این میان به این پرسش‌ها پاسخ دهد که ساختار ذهنی و اندیشۀ شریعتی منطبق بر چه الگویی است و از کجا سرچشمه می‌گیرد؟ و اینکه آیا کاربست این ساختار یا ساختارهای ترکیبی مشابه می‌تواند در برون‌رفت از بن‌بست تاریخی توسعه‌نیافتگی یاریمان کند؟ فرضیۀ اصلی در این تحقیق این است که اندیشه‌های شریعتی تحت تأثیر فلسفۀ تاریخ مارکس و هگل از ساختار سه‌وجهی پیروی می‌کند و در این چارچوب در نوشته‌های وی مهم‌ترین سه‌گانه شامل اسلام، ایران و سوسیالیسم است و به‌نظر می‌رسد در شرایط حاضر نیز این منطق می‌تواند در ایجاد فصل مشترک و نقطۀ اتصال مساعی مردم، جریان‌های سیاسی و دولت در راستای ایجاد تفاهمی آینده‌نگر و توسعه‌خواه مفید باشد.

کلیدواژه‌ها


احمدی، حمید (1365). شریعتی در جهان، نقش دکتر علی شریعتی در بیدارگری اسلامی از دیدگاه اندیشمندان و محققان خارجی، تهران: شرکت سهامی انتشار.
پوپر، کارل (1379). «آزادی و مسئولیت روشنفکران»، ترجمۀ کورش زعیم، مجلۀ اطلاعات سیاسی و اقتصادی، آذر و دی 1379، ش 159 و 160، ص 81 – 76.
درگاهی، محمود (1393). شریعتی آشنای ناشناخته، تهران: کویر.
دوست‌محمدی، حسین (1392). بررسی تأثیر اندیشه‌های دکتر علی شریعتی بر گفتمان انقلاب اسلامی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، بابلسر: دانشگاه مازندران.
رزمجو، حسین (1369). استاد و فرزند برومند او، مشهد: مؤسسۀ چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی.
رشیدی، احمد (1391). درآمدی تطبیقی بر مدرنیت و اصالت‌گرایی فرهنگی در روسیه و ایران، بابلسر: انتشارات دانشگاه مازندران.
رهنما، علی (1389). علی شریعتی مسلمانی در جستجوی ناکجاآباد، ترجمۀ کیومرث قرقلو، تهران: گام نو.
سعیدی، جعفر (بی‌تا). دکتر علی شریعتی از دیدگاه شخصیت‌ها: بی‌جا.
شریعتی، علی (1358). شیعه، مجموعۀ آثار، ج 7، تهران: سحاب کتاب.
--------- (1371). فرهنگ لغات، تهران: انتشارات قلم.
--------- (1384). تاریخ ادیان، مجموعۀ آثار، ج 12، تهران: انتشارات قلم.
-------- (1389). خودآگاهی و استحمار، تهران: انتشارات چاپخش.
--------- (1392). دربارۀ روحانیت، مشهد: نشر سپیده باوران.
--------- (1360). چه باید کرد؟، مجموعۀ آثار، ج 20، تهران: دفتر تدوین و تنظیم آثار شریعتی.
--------- (1371). گفتگوهای تنهایی، مجموعۀ آثار، ج 33، تهران: دفتر تدوین و تنظیم مجموعۀ آثار شریعتی.
--------- (1372). هبوط در کویر، مجموعۀ آثار، ج13، تهران: انتشارات قلم.
--------- (1379). مذهب علیه مذهب، مجموعۀ آثار، ج 22، تهران: دفتر تدوین و تنظیم مجموعۀ آثار شریعتی.
--------- (1386). نامه‌ها، مجموعۀ آثار، ج 34، تهران: انتشارات قلم.
--------- (1388). اسلام شناسی 2، مجموعۀ آثار، ج 17، تهران: نشر بنیاد فرهنگی دکتر علی شریعتی.
--------- (بی‌تا[الف]). بازشناسی هویت ایرانی اسلامی، مجموعۀ آثار، ج 27، تهران: دفتر تدوین و تنظیم آثار شریعتی.
--------- (بی‌تا[ب]). ابوذر، مجموعۀ آثار، ج 3، تهران: دفتر تدوین و تنظیم مجموعۀ آثار شریعتی.
--------- (بی‌تا[ج]). آثار گونه گون، مجموعۀ آثار، ج 35، تهران: دفتر تدوین و تنظیم مجموعۀ آثار شریعتی.
--------- (بی‌تا[ه]). ویژگی‌های قرون جدید، مجموعۀ آثار، ج 31، تهران: دفتر تدوین و تنظیم مجموعۀ آثار شریعتی.
--------- (بی‌تا[و]). اسلام‌شناسی، مجموعۀ آثار، ج 30، تهران: دفتر تدوین و تنظیم مجموعۀ آثار شریعتی.
--------- (بی‌تا[ز]). با مخاطب‌های آشنا، مجموعۀ آثار، ج 1، تهران: دفتر تدوین و تنظیم مجموعۀ آثار شریعتی.
--------- (بی‌تا[ح]). خودسازی انقلابی، مجموعۀ آثار، ج 2، تهران: دفتر تدوین و تنظیم مجموعۀ آثار شریعتی.
--------- (بی‌تا[ط]). بازگشت، مجموعۀ آثار، ج 4، تهران: دفتر تدوین و تنظیم مجموعۀ آثار شریعتی.
--------- (بی‌تا[ی]). حسین وارث آدم، مجموعۀ آثار، ج 19، تهران: دفتر تدوین و تنظیم مجموعۀ آثار شریعتی.
عبدالکریمی، بیژن (1393). نوشته‌های اساسی شریعتی، تهران: نقد فرهنگ.
علیجانی، علیرضا (1379). «استراتژی شریعتی و تحقق آن در شرایط کنونی»، مجلۀ چشم‌انداز ایران، ش 7، ص 18 – 11.
قربانیان، عباس (1388). «نقدی بر اسلام‌شناسی دکتر علی شریعتی»، مجموعه مقالات نشریۀ داخلی دانشگاه علامه طباطبایی، ش 61، ص 65 - 64.
کاظمیان، مرتضی (1387). سوسیال‌دموکراسی دینی، محمد نخشب و خداپرستان سوسیالیست، تهران: کویر.
کریمی، فاروغ؛ و نوابخش، مهرداد (1388). «روشنفکر و توسعه با تأکید بر کارکرد جامعه‌شناختی روشنفکری در ایران»، فصلنامۀ مطالعات سیاسی، سال دوم، ش 6، ص 46 – 33.
ملکوتیان، مصطفی (1387). بازخوانی علل وقوع انقلاب اسلامی در سپهر نظریه‌پردازی‌ها، تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
وینوک، میشل (1379). قرن روشنفکران، ترجمۀ مهدی سمسار، تهران: نشر علم.