فقدان تجدد و رزمجویی ذهنیت عرفانی/دوجایگاهی در بستر تاریخ معاصر ایران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار علوم سیاسی دانشکدة حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران

2 دانش آموخته دکتری جامعه شناسی سیاسی دانشکدة حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران

چکیده

سال‌های دهة 40 و 50 خورشیدی آغازگاه ظهور روشنفکرانی بود که در مقالة حاضر ذیل مفهوم ذهنیت عرفانی/ دو جایگاهی قرار می‌گیرند؛ روشنفکرانی که بیش از آنکه در پی مفاهیمی همچون نوسازی، مرزهای ملی و اندیشه ترقی باشند، در پی تخریب نهادهای مدرن ناشی از مشروطه برآمدند و در این چالش به ذوب مفاهیمی یادشده پرداختند. این روشنفکران (روشنفکران شبه‌مذهبی، روشنفکران چپ و روشنفکران دولتی) نه‌تنها پیوندی با اندیشة ترقی و مفاهیم مدرن نداشتند، بلکه طبق نظرگاه پژوهشی ما به‌دنبال پرورش ایده‌هایی بودند که با تئوری ذهنیت عرفانی/ دو جایگاهی قابل تبیین است. از دیدگاه این نوشتار، روشنفکران و ایرانیان دچار شده به ذهنیت عرفانی/ دو جایگاهی در حوادث آخرین سال‌های دهة 50 که اوج ظهور این ذهنیت و تسلطش بر سراسر زیست ایرانیان بود، با پذیرش سه ‌گام این ذهنیت (نفی شناخت، ارزش‌های مجازی و دولت مقدسِ خداگونه) پذیرای شرایط امروزی سرزمین خویش شدند. در نتیجه مفهوم ذهنیت عرفانی/ دو جایگاهی و شاخصه‌های آن (برگرفته از مباحث ارنست کاسیرر، لوی برول و جولیان جینز) مفهوم محوری پژوهش حاضر است و ذهنیت بخشی از روشنفکران یادشده به سنگ محک آن آزموده خواهد شد تا بتوان به تبیین نگاه این روشنفکران دربارة حوادث سال‌های دهة 40 و 50 پرداخت.

کلیدواژه‌ها


  1. اشپربر، مانس (1384). بررسی روان‌شناختی خودکامگی، ترجمة علی صاحبی، تهران: روشنگران و مطالعات زنان.
  2. آل‌احمد، جلال (۱۳۸۵). غرب‌زدگی، تهران: خرم.
  3. بازرگان، مهدی (۱۱ بهمن ۱۳۵۷). گفت‌وگو با روزنامة کیهان، ش۱۰626.
  4. بازرگان، مهدی؛ مطهری، مرتضی؛ بهشتی، محمدحسین (۱۳4۱). بحثی دربارة مرجعیت و روحانیت، چ دوم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
  5. بنی‌صدر، ابوالحسن (۳ بهمن ۱۳۵۷). گفت‌وگو با کیهان، ش ۱۰۹۲۰.
  6. جینز، جولیان (۱۳۹۲). خاستگاه آگاهی در فروپاشی ذهن در جایگاهی، ترجمة خسرو پارسا و همکاران، تهران: آگه.
  7. شایگان، داریوش (۱۳۷۸). آسیا در برابر غرب، چ سوم، تهران: امیرکبیر.
  8. شرابی، هشام (1380). پدرسالاری جدید، نظریهای دربارة تغییرات تحریفشده در جامعة عرب، ترجمة سید احمد موثقی)، تهران: کویر.
  9. شریعتی، علی (۱۳6۹). بازگشت به خویشتن، چ سوم، تهران: نشر الهام.
  10. --------- (۱۳۸۵ الف). حسین وارث آدم، چ سیزدهم، تهران: قلم.
  11. --------- (۱۳۸۵ ب). چه باید کرد، چ هفتم، تهران: آگاه.
  12. --------- (۱۳۸۶). علی، چ چهاردهم، تهران: آمون.
  13. -------- (۱۳۸۸). مذهب علیه مذهب، چ هشتم، تهران: چاپخش.
  14. --------- (۱۳91). هبوط در کویر، چ هشتم، تهران: چاپخش.
  15. فردید، سید احمد (۱۳۸4). «مشروطیت دفع فاسد به افسد»، زمانه، ش ۳۵، ص 44 – 37.
  16. قطب، محمد (۱۳5۹). جاهلیت قرن بیستم، ترجمة محمدعلی عابدی، تهران: انقلاب.
  17. کاسیرر، ارنست (۱۳۷۸). فلسفة صورت‌های سمبلیک، ج 2، اندیشة اسطوره‌ای، ترجمة یدالله موقن، تهران: هرمس.
  18. کانت، ایمانوئل (1784). روشنگری چیست؟. ترجمة یدالله موقن)، بازیابی در 26 جولای 2018 از
https://www.mahmag.org/farsi/philostudies.php?itemid=1392

  1. لوی برول، لوسین (۱۳۸۹). در کارکردهای ذهنی در جوامع عقب‌مانده، ترجمة یدالله موقن، تهران: هرمس.
  2. مانهایم، کارل (1392). ایدئولوژی و اتوپیا: مقدمهای بر جامعهشناسی شناخت، ترجمة فریبرز محمدی، چ دوم، تهران: سمت.
  3. منصور هاشمی، محمد (1385). دیناندیشان متجدد: روشنفکری دینی از شریعتی تا ملکیان، تهران: کویر.
  4. میرسپاسی، علی (۱۳۸6). روشنفکران ایران: روایت های یاس و امید، ترجمة عباس مخبر، چ دوم، تهران: نشر توسعه.
  5. نراقی، احسان (۱۳۵4). غربت غرب، چ دوم، تهران: امیر کبیر.
  6. نصر، حسین (۱۳۸8). معارف اسلامی در جهان معاصر، چ پنجم، تهران: علمی و فرهنگی.
  7. نصر، حسین (1348). «مسئلة ایمان و برتری اسلام»، معارف جعفری، ش 10.
  8. -------- (۱۳۵۲). «زمینۀ فکری برخورد فرهنگ و تمدن ایران و غرب»، (1 تا 4) یغما، ش ۲۹۹، ص ۲۷۷83 – ۲77.
    1. وبر، ماکس (1393). اقتصاد و جامعه، ترجمة عباس منوچهری و مهرداد ترابی‌نژاد و مصطفی عمادزاده، چ سوم، تهران: سمت.
    2. ------- (1394). دین، قدرت، جامعه، ترجمة احمد تدین، چ ششم، تهران: هرمس.
      1. یزدی، ابراهیم (بی‌تا). دو مقاله دربارة اقتصاد اسلامی، بی‌جا.