علل و عوامل عقب‌ماندگی و توسعۀ ملی در ایران از نگاه عزت‌الله سحابی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار علوم سیاسی دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران

2 دانشجوی دکتری علوم سیاسی دانشگاه مفید قم

10.22059/jpq.2020.223142.1006982

چکیده

این مقاله می‌کوشد با نگاه اقتصاد سیاسی، علل و عوامل عقب‌ماندگی ایران و راه برون‌رفت از توسعه‌نایافتگی ایران را از منظر عزت‌الله سحابی تحلیل و بررسی کند. فرض نوشتار حاضر بر این ایده استوار است که وی در عرصة نظری از آموزه‌های مکتب فردریک لیست آلمانی و از حیث عملی از تجربۀ اقتصاد بدون نفت دولت ملی مصدق متأثر شده است. از نظر او، در جهان مبتنی بر استثمار و غارت، برای «ایران» راهی جز حرکت در مسیر «توسعة ملی»، همراه با تکوین «دولت ملی»، «بورژوازی ملی» و اتکا به سرمایه‌های داخلی و تقویت حس وطن‌دوستی، در عین نظارت بر ارکان دولت متصور نیست. ازاین‌رو، بسط و تقویت دموکراسی و آزادی‌های عمومی بخش انفکاک‌ناپذیر پروژۀ توسعۀ ملی‌اند. نوشتار حاضر با بهره‌گیری از روش توصیفی تحلیلی و جامعه‌شناسی تاریخی، قصد دارد موضوع توسعۀ درون‌زای ملی را از خلال نگرش اقتصاد سیاسی او بررسی و مختصات و ارکان نظریۀ توسعه‌ای وی را مطالعه کند.

کلیدواژه‌ها


1. احمدی، حمید (1383). ایران هویت، ملیت، قومیت، تهران: مؤسسة تحقیقات و توسعة علوم انسانی.
2. ای سو، آلوین (1388). تغییر اجتماعی و توسعه، ترجمة محمود حبیبی مظاهری، چ چهارم، تهران: پژوهشکدۀ مطالعات راهبردی،
3. ایزدی، علی‌محمد و دیگر نویسندگان (1378). دین و حکومت (در سمینار انجمن اسلامی مهندسین)، تهران: مؤسسة خدمات فرهنگی رسا.
4. تودارو، مایکل (1366). توسعة اقتصادی جهان سوم، ترجمة غلامعلی فرجادی و حمید سهرابی، ج 2، تهران: وزارت برنامه و بودجه.
5. ------------ (1366). توسعة اقتصادی جهان سوم، ترجمة غلامعلی فرجادی، ج 1، چ سیزدهم، تهران: کوهسار.
6. جورج، سوزان (1374) وام، دام توسعه‌نیافتگی، ترجمة علی غفاری و نسرین ناظمی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
7. جمعی از نویسندگان (1371). کتاب توسعه: نظریه‌پردازی اجتماعی، ش 2، 3 و 4، تهران: توسعه.
8. ------------- (1372). کتاب توسعه: نظریه‌پردازی اجتماعی، ش 5و 6، تهران: توسعه.
9. ------------- (1374). کتاب توسعه: نظریه‌پردازی اجتماعی، ش 8، تهران: توسعه.
10. رابینسون، جون (1365). جنبه‌هایی از توسعه و توسعه‌نیافتگی، ترجمة حسن گلریز، تهران: نشر نی.
11. روکس بروف، رایان (1369). نظریه‌های توسعه‌نیافتگی، ترجمة علی هاشمی گیلانی، تهران: سفیر.
12. روریش، ویلفرید (1372). سیاست به‌مثابة علم، ترجمة ملک یحیی صلاحی، تهران: سمت.
13. رینولدز، چارلز (1374). وجوه امپریالیسم، ترجمة سید حسین سیف‌زاده، چ دوم، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی.
14. سحابی، عزت‌الله (1384). ناگفته‌های انقلاب و مباحث بنیادی ملی، تهران: گام نو.
15. ------------ (1379). دغدغه‌های فردای ایران، تهران: شرکت سهامی انتشارات قلم.
16 ------------ (1388). نیم‌قرن خاطره و تجربه (از دوران کودکی تا انقلاب 57)، ج 1، تهران: صبا.
17. سحابی، عزت‌الله (1388). «بورژوازی ملی در ایران و ترکیه»، چشم‌انداز ایران، ش 54.
18.------------ (1379). «سرمایه‌داری ملی و موانع موجود»، چشم‌انداز ایران، ش 4.
19.------------- (1388). «موانع توسعه در ایران»، چشم‌انداز ایران، ش 59.
20.----------- (1383). «ضرورت نقد دربارة انتقادهای آقای نیما جلودار»، چشم‌انداز ایران، ش 38.
21. ------------- (1378). «سرمایه‌داری ملی امکان و ضرورت»، چشم‌انداز ایران، ش 2.
22. ------------ (1375). «امپریالیسم و توسعة کشورهای جنوب»، چشم‌انداز ایران، ش 1.
23. ------------- (1383). «موانع رشد بورژوازی ملی از مشروطه تا امروز»، چشم‌انداز ایران، ویژه‌نامة بهار.
24. ------------- (1371). «الگوهای توسعه و نظم نوین جهانی»، فرهنگ توسعه، ش 1.
25. ------------- (1376). «پاسخ‌های مهندس سحابی»، مجلة گزارش، ش 75.
26. سریع‌القلم، محمود (1372). عقل و توسعه‌یافتگی، تهران: سفیر.
27. سن، آمارتیاکومار (1383). توسعه یعنی آزادی، ترجمة محمد سعید نوری نائینی، تهران: نشر نی.
28. کاتوزیان، محمدعلی همایون (1379). دولت و جامعه در ایران انقراض قاجار و استقرار پهلوی، ترجمة حسن افشار، تهران: نشر مرکز.
29. طبیبیان، محمد و دیگران (1380). آزادی‌خواهی نافرجام نگاهی از منظر اقتصاد سیاسی به تجربه ایران معاصر، تهران: گام نو.
30. غنی‌نژاد، موسی (1377). تجددطلبی و توسعه در ایران معاصر، تهران: نشر مرکز.
31. لفت ویچ، آدریان (1378). دموکراسی و توسعه، ترجمة احد علیقلیان و افشین خاکباز، تهران: طرح نو.
32. لیست، فردریک (1370). نظام ملی اقتصاد سیاسی، ترجمة ناصر معتمدی، تهران: شرکت سهامی انتشار.
33. موثقی، سید احمد (1392). اقتصاد سیاسی توسعه‌نیافتگی، چ دوم، تهران: دانشگاه تهران.
34. -------------- (1388). نوسازی و اصلاحات در ایران، چ دوم، تهران: قومس.
36. ------------- (1392). «ناسیونالیسم، دولت رقابتی و توسعه در عصر جهانی شدن»، فصلنامه  سیاست  دورۀ چهل‌وسوم، ش 2، ص 184- 159.
37. --------------- (1376). «نوسازی و توسعه: در جست‌وجوی قالب‌های فکری بدیل»، مجلة دانشکدة حقوق و علوم سیاسی، ش 36، ص 49-41.
38. مطهری، مرتضی (1370). خدمات متقابل اسلام و ایران، تهران: صدرا.
39. مگداف، هری؛ کمیپ، تام (1369). امپریالیسم تئوری-تاریخ-جهان سوم، ترجمة دکتر هوشنگ مقتدر، تهران: کویر.
40. مور، برینگتون (1369). ریشه‌های اجتماعی دیکتاتوری و دموکراسی، ترجمة حسین بشیریه، تهران: مرکز نشر. دانشگاهی.
42. ماهنامة ایران فردا، ش 4، 30، 41، 51، 52، 53
 
اینترنتی
43. مهرنامه، ش ۱۲، خرداد ۱۳۹۰ http://www.mehrnameh.ir/article/2186/
44. خبرگزاری فارس،1387 ش: 8711201408  http://farsnews.com/newstext.php?nn